STROJE DĄBROWIECKIE
Historia stroju
Strój dąbrowiecki jest jednym z kilku ubiorów ludowych noszonych na terenie Ziemi Lubuskiej, obejmującej część tzw. Ziem Odzyskanych i wchodzącej najpierw w skład województwa poznańskiego, potem zielonogórskiego, a od 1998 r. lubuskiego. Obszar ten prawie w całości wyznaczają w sposób naturalny rzeki. Od południa i zachodu stanowi je środkowa Odra, od północy dolna Warta, a wschodnią jest Obra, dopływ Warty. Pod względem etnograficznym stanowi on pomost kulturowy pomiędzy Wielkopolską i Brandenburgią, Pomorzem Zachodnim i Śląskiem.
Ze względu na pograniczne usytuowanie, historyczne zawirowania oraz uwarunkowania polityczne, problem ubiorów ludowych na tym obszarze wymaga obszerniejszego wyjaśnienia.
Tereny te, w latach 962-1249, leżały w granicach państwa polskiego lub były podległe władcom czy też administracji polskiej. Od XIII w. zaczęły stopniowo przechodzić pod zwierzchnictwo niemieckie. Pod względem kulturowym, pozostały jednak w dużym stopniu wierne swym korzeniom i nie zostały w pełni zdominowane przez niemiecką kulturę. Dopiero wiek XIX przyniósł dla ich polskości drobną, ale pozytywną zmianę: zostały w granicach państwa pruskiego połączone z Wielkopolską w jedną jednostkę administracyjną. Taki stan rzeczy utrzymał się do 1918 r. Niestety, po I wojnie światowej i ustaleniu nowej granicy polsko-niemieckiej, nie weszły w skład II Rzeczpospolitej. W granicach Polski znalazły się dopiero po 1945 r.
Po 1946 r., w okresie politycznie motywowanego propagowania nazwy Ziemi Lubuskiej i traktowania jej jako terenu „rdzennie polskiego” z pominięciem ludności niemieckiej, obejmowano tym pojęciem ówczesne powiaty rzepiński, sulęciński, skwierzyński, międzyrzecki, krośnieński, świebodziński, sulechowski, a niejednokrotnie także: wschowski, zielonogórski, gubiński, gorzowski i strzelecki. W opublikowanym w 1956 r. zeszycie Atlasu Polskich Strojów Ludowych Adam Glapa postulował istnienie na całym tym obszarze jednolitego ubioru ludowego. Nadał mu też nie spotykaną wcześniej w literaturze przedmiotu nazwę „Strój międzyrzecko-babimojski”, dodając w nawiasie „lubuski”. Na propagandowe uzasadnienie tej nazwy wskazuje m.in. umieszczenie w niej Międzyrzecza i pominięcie jednego z najbardziej żywotnych ubiorów występujących na tym obszarze, czyli stroju dąbrowieckiego – określanego tą nazwą przez miejscową ludność już w okresie międzywojennym i do dziś stanowiącego ważny wyróżnik tożsamości mieszkańców miejscowości Dąbrówka Wielkopolska. W przeważającej mierze to właśnie ten strój – w oparciu o badania terenowe prowadzone w latach 1945-1956 Adam Glapa opisał i zilustrował pod nazwą stroju „międzyrzecko-babimojskiego (lubuskiego)”. Zaledwie kilka zdań i ilustracji poświęcił strojom z innych miejscowości (Babimostu i Podmokli). Termin ten, choć mylący, przyjął się w środowisku etnograficznym i funkcjonuje do dziś, szczególnie poza granicami Wielkopolski. Sam Glapa twierdził, że: „Obecnie ubiór lubuski reprezentują stroje z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz. Stroje te nosi ludność miejscowa i napływowa na całym obszarze Ziemi Lubuskiej”. Jednak, ze względu na wyraźne różnice w użytkowanych już przed 1939 r. w poszczególnych miejscowościach Ziemi Lubuskiej ubiorach autochtonicznych oraz sporej różnorodności ubiorów przywiezionych przez ludność napływową po 1945 r., trudno zgodzić się z tą opinią i mówić o jednym stroju ludowym występującym na całym tym terytorium. Na terenie województwa zielonogórskiego, obejmującego ówcześnie Ziemię Lubuską, wedle danych statystycznych z 1950 r. ludność miejscowa stanowiła zaledwie 3,2% mieszkańców. Pozostała część osadników to przybysze z terenu centralnej Polski (51,8%) oraz tzw. „repatrianci” (43,7%) z kresów wschodnich II Rzeczypospolitej. Każda z tych grup początkowo użytkowała co najmniej kilka różnych odmian stroju przywiezionych z ziem ojczystych.
O wyraźnej różnorodności ubiorów ludowych noszonych na Ziemi Lubuskiej przez ludność autochtoniczną wspominali natomiast w 1970 r. Barbara Kołodziejska i Wiesław Sauter, w pracy Kultura ludowa ludności rodzimej na Ziemi Lubuskiej w zbiorach muzeów i izb pamiątek regionalnych woj. zielonogórskiego. Kilka lat później Barbara Kołodziejska pisała: „Ważnym elementem tradycyjnej kultury ludowej autochtonów jest strój, który przetrwał do dziś. W stroju tym można rozróżnić dwie odmiany: dąbrowiecką i babimojską – obejmowane wspólną nazwą stroju >lubuskiego<”. Także znawczyni wielkopolskich strojów ludowych, Zofia Grodecka, w swojej pracy o hafcie ludowym podkreślała różnice występujące w motywach haftów pomiędzy Babimostem a Dąbrówką. W ślad za tymi ustaleniami oraz w oparciu o diametralnie różne kroje i zdobienia kobiecych czepców oraz sukni należy wyróżnić co najmniej dwa różne typy ubiorów ludowych (dąbrowiecki i babimojski), noszonych na Ziemi Lubuskiej powszechnie do II wojny światowej, a w niektórych miejscowościach znanych do dziś, choć użytkowanych już w kontekstach folklorystycznych. Natomiast problem czy ubiory z Babimostu i okolic (szczególnie wsi Nowe Kramsko, Podmokle Małe i Podmokle Wielkie) oraz ubiory z okolic Zbąszynia (głównie wsi Nądnia, Przyprostynia, Nowa Wieś Zbąska i Chrośnica) można traktować jako jeden typ stroju, czy też jednak należy odróżniać ubiór babimojski/podmoklański(?) od zbąszyńskiego/przyprostyńskiego(?), szczególnie w ich formie odświętnej, wymaga pogłębionych badań. Istnieją bowiem pomiędzy nimi duże podobieństwa, choć pojawiają się też różnice.
Ogólna charakterystyka stroju
Ubiór dąbrowiecki zalicza się do ubiorów ludowych typowych dla zachodniej Wielkopolski. Zachowały się one w formie zbliżonej do ubiorów z drugiej połowy XIX i początku XX w. jedynie na obszarach lub w niewielkich enklawach, gdzie ludność polska stanowiła przed 1945 r. większość albo znaczącą mniejszość. Przetrwały, gdyż stanowiły wyróżnik polskości, a ich noszenie traktowane było jako przejaw polskiego patriotyzmu w okresie zaborów. Podobną funkcję pełniły polskie stroje ludowe w tych wsiach, które po 1920 r. pozostały w granicach Rzeszy Niemieckiej i podlegały dalszej germanizacji. Należał do nich strój dąbrowiecki, noszony w pierwszej połowie XX w. głównie na terenie jednej wsi – Dąbrówki Wielkopolskiej, zwanej do 1946 r. Dąbrówką Wielką, a wcześniej także Dąbrówką i leżącej na terenie gminy Zbąszynek. Strój ten jest wyraźnie różny od ubiorów noszonych w pobliskich wsiach, choć, jak poświadcza dąbrowiecka kronika szkolna i zapiski prasowe dotyczące Muzeum Regionalnego Ziemi Zbąskiej (pierwszego w Polsce muzeum wiejskiego istniejącego w Potarzycy od 20 lutego 1938 r.), ludność tego obszaru miała ze sobą stosunkowo częste kontakty, co wpływało na zapożyczenia również w dziedzinie mody. Świadczy o tym fakt, że w Sali Folkloru tego Muzeum, obok kilku wariantów kobiecego stroju odświętnego z Potarzycy i okolic, prezentowano także odświętny strój kobiecy z Dąbrówki Wielkopolskiej, a na wielu zdjęciach archiwalnych kobiety w strojach babimojskich stoją tuż obok ubranych w strój dąbrowiecki, wspólnie uczestnicząc w różnych uroczystościach rodzinnych i lokalnych. Choć Dąbrówka Wielkopolska aż do 1945 r. przynależała do państwa niemieckiego, była otoczona osadnictwem niemieckim i podlegała procesom germanizacyjnym, autochtoniczna ludność polska stanowiła zawsze znaczną większość mieszkańców i zachowała polski język oraz zwyczaje i religię katolicką.
Po II wojnie światowej, akcja promocyjna władz PRL (między innymi liczne pocztówki, prezentacja na znaczkach) spowodowała, że strój dąbrowiecki zaczął pełnić rolę stroju reprezentacyjnego, świadczącego o polskości tych terenów i stał się kostiumem scenicznym zespołów folklorystycznych całej Ziemi Lubuskiej. Uznany też został za reprezentatywny dla całego obszaru zachodniej Wielkopolski. W tej roli pojawiał się m.in. na pocztówkach, ukazujących polskie stroje ludowe, na których widniały odpowiednie podpisy. Zdarzało się też, że strój ten określany był jako ogólnie ubiór „Wielkopolan” (sic!). Wskazuje to na istotną rolę, jaką strój dąbrowiecki pełnił w świadomości nie tylko jego użytkowników ale także specjalistów decydujących o promowaniu wizerunków konkretnych ubiorów ludowych na arenie ogólnopolskiej.
Stroje męskie
Strój męski na ziemi lubuskiej przestał być powszechnie używany na przełomie XIX i XX w. i został zastąpiony przez odzież miejską. Wpływ na to miało wiele czynników, przede wszystkim fakt, że mężczyźni znacznie częściej opuszczali rodzinne wsie, wyjeżdżając do sezonowej pracy, służąc w niemieckim wojsku, czy załatwiając sprawy w lokalnych urzędach. Ubiór tradycyjny w wersji podstawowej, noszonej od święta składał się z nakrycia głowy, koszuli, gorsu zwanego przodzikiem lub fartuszkiem, kaftana (katanki), sukmany, spodni i obuwia.
Stroje kobiece
Kobiety przywdziewały odzież tradycyjną nieco dłużej. Nosiły ją dość powszechnie do połowy XX w. Na ich ubiór, w wersji podstawowej (noszonej od święta) składały się: nakrycie głowy (czepek lub wianek, tzw. bukiet), koszula i uzupełniająca ją kryzka, kaftanik (kabat), stanik, chustka noszona na ramionach, spódnica lub szorc (spódnica z doszytym stanikiem), zapaska, obuwie, wstążki i biżuteria.
Elżbieta Piskorz-Branekova
Joanna Minksztym
