STROJE RUSINÓW SZLACHTOWSKICH
Historia stroju
Ruś Szlachtowska to niewielki region etnograficzny, którego dziś już nie ma. Tworzyły go cztery wsie: Szlachtowa, Jaworki, Biała Woda i Czarna Woda, znajdujące się w południowej części Małopolski w powiecie nowotarskim. Do 1947 roku były one zamieszkiwane przez ludność rusińską żyjącą na styku dwóch krajów – Słowacji i Polski, które miały wpływ na ich kulturę. Stąd wynikała odmienność ich języka, stroju, obyczaju, czy kultury materialnej – różniąca ich od Łemków zza Popradu. Głównym źródłem utrzymania Rusinów Szlachtowskich była hodowla wołów i owiec oraz rolnictwo. Chłopi z Czarnej Wody pracowali przy wyrębie lasów oraz zwózce drewna do tartaku czy nad Dunajec. Mieszkańcy Szlachtowej wyrabiali drewniane pudełka, które znajdowały nabywców wśród letników w Szczawnicy. W Jaworkach było kilku rzemieślników strugających łyżki, mątewki i inne podobne przedmioty z drewna. Z kolei Biała Woda była jednym z najważniejszych ośrodków, skąd rekrutowali się wędrowni druciarze. Trasy ich wędrówek były bardzo rozgałęzione: sięgały aż do Poznania, Warszawy, Lublina i Kijowa. Wszyscy mieszkańcy Rusi Szlachtowskiej opuścili swoje domostwa w wyniku przeprowadzanych od 1945 roku akcji przesiedleńczych, najpierw na radziecką Ukrainę, a następnie przez akcję „Wisła” na tak zwane Ziemie Odzyskane. Śladami bytności na tych terenach Rusinów są dwie cerkwie, kilka przydrożnych krzyży oraz szereg nazw terenowych.
Ogólna charakterystyka stroju
Ubiory ludowe Rusinów Szlachtowskich sporządzane były głównie z materiałów samodziałowych. Produkcją płótna lnianego i sukna z owczej wełny zajmowali się w ramach
własnego gospodarstwa, niemal w każdym domu znajdowały się krosna tkackie. Prócz płócien białych, tkanych splotem prostym bądź tak zwanych drelichów (tkanych w jodełkę), wyrabiano tu także tkaniny wielokolorowe. Był to rodzaj pasiaków tkanych w poprzeczne paski czerwone, niebieskie, czarne i białe, przy czym kolor czerwony zwykle równoważył się z białym, natomiast kolory niebieski i czarny występowały w formie wąziutkich prążków. Szyto z nich spódnice zwane kanafaskami, fartuchy i wstawki do koszul kobiecych. W stroju kobiecym używano też płócien drukowanych sposobem przypominającym batikowanie, które miały wzory roślinne – przeważnie białe na granatowym tle. Szyto z nich spódnice i zapaski. Elementy odzieży wierzchniej i spodnie wyrabiano z sukna, a z różnych gatunków skór kożuchy i kierpce. Materiały kupne wykorzystywano tylko na gorsety, czy kamizelki.
Rusini byli bardzo dumni ze swojego stroju, który wyróżniał ich spośród innych mieszkańców Karpat. Najsilniejsze więzy łączyły ich z góralami szczawnickimi i nadpopradzkimi. We wszystkich tych grupach mężczyźni nosili filcowe kapelusze z podwiniętymi do góry falbankami, białe płaszcze do kolan z szerokimi fałdami po bokach, natomiast kobiety nosiły kolorowe czepce spiętrzone nad czołem, koszule z czerwonymi prążkami na ramionach, spódnice w biało-czerwone podłużne paski. Z czasem, pod wpływem rozwoju mody miejskiej, różnych potrzeb estetycznych oraz rozwoju turystyki, ten rodzaj stroju zaczął się różnicować. Na przełomie XIX i XX wieku zrezygnowano z kapeluszy z dużymi podwiniętymi klapami i lnianych spódnic w wąskie pionowe pasy. O ile w strojach męskich skracano okrycia wierzchnie i wprowadzano nowe techniki i bardziej rozbudowane motywy zdobnicze na kabatach, kamizelkach, spodniach i zapiąstkich, o tyle w strojach damskich używano ich na gorsetach, guniach, koszulach, fartuchach, spódnicach i kożuchach. Był to okres bardzo intensywnego rozwoju stroju góralskiego. W tym czasie rozbudowie uległ haft na spodniach, kamizelkach i guniach w strojach męskich i chłopięcych oraz na damskich gorsetach i kurtkach. Zaobserwowano również zmiany w zdobnictwie koszul. Nowe elementy dekoracyjne znacząco wpłynęły na wygląd stroju, stanowiąc jego znaczący akcent. O ile część jej motywów została zapożyczona z sąsiednich grup, głównie od górali szczawnickich, o tyle pojawiły się też wzory opracowane przez Rusinów, które pozwoliły wyróżnić ich strój i zaklasyfikować do odrębnego typu.
Współcześnie elementy stroju Rusinów Szlachtowskiej przechowywane są w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli. w Krakowie, Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, w siedzibie Zespołu Pieśni i Tańca „Kyczera” w Legnicy. Strój ten opisali Roman Reinffus i Jerzy Sarzyński.
Mariola Tymochowicz