STROJE LACHÓW SĄDECKICH
Historia i ogólna charakterystyka stroju
Strój Lachów Sądeckich uznawany jest za jeden z najpiękniejszych ubiorów chłopskich, o wyjątkowych walorach estetycznych. W artykule „Ziemia Sądecka” Mieczysława Cholewy
i Mieczysława Szurmiaka można przeczytać: Ponad tem wszystkim posiada ziemia sądecka
i inny strój, który niewątpliwie podniósł ją wyżej i wybił na pierwsze miejsce w ogólnopolskim strojnictwie. Wyznaczenie granic zamieszkiwania owej grupy jest dzisiaj bardzo trudne i należy posłużyć się wcześniejszymi opracowaniami. Sama nazwa Lachy – dzisiaj trwale wrośnięta
w tradycję Sądeczan – zaczęła kształtować się na przełomie XIX i XX wieku.
W II połowie XIX wieku Wincenty Pol nazywał mieszkańców Sądecczyzny „Góralami od Sącza, z Sandeckiej Doliny, także Równiakami”, z kolei Ludomir Tatomir dodawał: Górale sąsiedni z wysokich gór nazywają ich Równiakami, dlatego, że osiedlili rozległą równinę między górską, sposobem życia zbliżają się już istotnie do ludu równin. Szczęsny Morawski w jednym ze swoich artykułów nie kryje zachwytu nad strojem mieszkańców podsądeckiej wsi Słowikowa: Kapelusik góralski z świecącym kutasikiem, granatowa gurmanka czerwienią podszyta, a na czerwonym jej przez piersi rąbku i w koło pasa żółtych guziczków krocie i koło kieszeni wykrawanej i koło ręki, a w około czerwona sznurkowa wypusteczka, na okol góralskich niby u gorseta 3 połow i koło stojącego kołnierza. A ułańskie lampasy czerwone u granatowych spodni szerokich, w palone buty, a czerwono obszywany rąbek u cienkiej koszuli, a szeroki pas, ciemno czerwony lub brunatny do pół rozpięty – a włosy w koło karku równo i gładko pocięte, postawa śmiała i wzrok i twarz rumiana, czy nie zdobny strój górala od Sącza.
Równolegle w austro-węgierskiej etnografii owych Górali nazywano Mazurami – czyli Polakami, a ci mieszkający najbliżej gór otrzymali przydomek Przed bądź Podkarpaccy. Mazurów Pod bądź Przed Karpackich miał wyróżniać strój: W czasie niedzieli noszą sukienną spódnicę (Tuchrock) spódnica z sukna, kurtka ze spódnicą) w kolorze granatu podobny do krakowskiej sukmany, często od niej krótsze, zwane powszechnie Kurtką. Jest ona obszyta dużą ilością naszyć (kutasików, frędzelków i czegoś włochatego) i lamówek. Ma czerwone wykończenia poniżej łokci. Czapka ze skóry jagnięcej lub okrągły czarny kapelusz z grubego filcu przewiązane czerwoną opaską, i „jakieś” sztuczne kwiaty lub coś podobnego – to najczęstsze nakrycia głowy.
Zupełne odmienne stanowisko w swojej pracy przytoczył Seweryn Udziela. Wskazywał on, że ową grupę należy nazwać Lachami – bo tak też się sami nazywają – oraz że pod względem etnograficznym stoją między Góralami a Krakowiakami. Mimo tych różnic, sklasyfikował ją jako jedną z grup góralskich. Dopiero w 1946 roku Roman Reinfuss, częściowo na podstawie pracy Mieczysława Cholewy, stwierdził, że grupa Lachów Sądeckich, którzy wprawdzie posiadają pewne rysy przypominające mieszkańców Beskidów, jest niewątpliwie grupą niegóralską.
Dziś, wyznaczając obszar uznawany za zamieszkały przez grupę Lachów Sądeckich, wykorzystuje się kompilację wspomnianych prac autorów. Przyjmuje się, że od północy granica sięgała okolic Będzieszyny i Iwkowej, stanowiąc rozgraniczenie z grupą Krakowiaków, od wschodu, po wsie: Siedlce, Mogilno, Posadowa Mogilska, Mystków – będąc granicą
z Pogórzanami. Dzisiaj uznaje się za lachowskie również Mszalnicę i Ptaszkową, a także Boguszę – będącą wsią połemkowską, a zamieszkałą obecnie przez ludność polską. Od południa peryferyjnymi miejscowościami były Kamionka Wielka i Nawojowa – stanowiąc granicę z ludnością łemkowską, zaś od zachodu: Czarny Potok, Jastrzębie, przesuwając się
w kierunku północnym, przez Pisarzową, aż do Iwkowej.
Stroje u Lachów Sądeckich noszone były trwale do I Wojny Światowej, choć już Seweryn Udziela wskazywał, że początkiem XX wieku, mało którego gospodarza można było w nim w sądeckiej farze dostrzec. Strój dziś przeżywa swoisty renesans. Pojawia się on podczas ważnych uroczystości takich jak chrzciny, wesela, czy nawet pogrzeby. Przedstawiciele Lachów użytkują swoje odzienie z dumą, podnosząc wartość ubioru i z szacunkiem go prezentują.
Patryk Rutkowski