STROJE TZW. KRAKOWSKIE
Historia stroju
Strój, który my współcześnie określamy jest jako tzw. krakowski wykształcał się przez lata i jest epigonem nie tylko stroju ludowego noszonego przez Krakowiaków, który zawsze wyróżniał się swym bogactwem, wdziękiem i urodą, ale także ubiorów nim inspirowanych, używanych przez przedstawicieli warstw elitarnych, wojska, a także jako kostium sceniczny w profesjonalnych teatrach. Wpływ na to miało wiele wydarzeń i czynników związanych z historią Polski począwszy od XVIII w.
W XVIII stuleciu w modzie kobiecej współistniały nurt damy i pasterki. Idąc w ślady królowej Marii Antoniny noszącej suknie wzorowane na strojach Kreolek z francuskich Indii, polskie damy przywdziewały stylizowane stroje pasterek, ogrodniczek oraz wieśniaczek. Przykładem zainteresowania ludowością i wiejskością była chociażby tzw. krakowianka czyli granatowa suknia z szamerunkiem i karmazynowym obszyciem noszona w czasach panowania Stanisława Augusta. Odbiciem scenicznym tej mody był natomiast fakt, że balet tegoż króla występował w kostiumach stylizowanych na stroje krakowskie.
Prócz tego duży wpływ na popularyzację folkloru w ogóle, a ubioru krakowskiego szczególnie miało wystawienie w marcu 1794 roku (tuż przed Insurekcją Kościuszkowską) w Teatrze Narodowym w Warszawie opery „Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale” Wojciecha Bogusławskiego z muzyką Jana Stefaniego.
Bardziej dramatyczne wydarzenia wpłynęły na popularyzację stroju męskiego, momentem przełomowym był rok 1794 i Insurekcja Kościuszkowska oraz bitwa pod Racławicami. Wielkim męstwem odznaczyli się wtedy pochodzący z ludu tzw. rekruci dymowi, po bitwie ich oddział został uhonorowany mianem „Regimentu grenadierów krakowskich”. Umundurowaniem tej formacji zwanej powszechnie Krakusami była siwa chłopska sukmana i amarantowa rogatywka z czarnym barankiem. Wielkie znaczenie miała też przysięga Tadeusza Kościuszki, który ubrany we włościańską sukmanę przysięgał, że walczyć będzie o „wolność, całość, niepodległość Rzeczpospolitej”. W latach późniejszych strój krakowski, lub odzież ewidentnie nim inspirowana, stanowiły mundur w oddziałach dowodzonych przez księcia Józefa Poniatowskiego, w czasie powstania listopadowego i w walkach Wiosny Ludów.
Początek XIX w. to czas romantyzmu i zmiany stosunku do kultury chłopskiej. Następuje jej „odkrycie” i w niej to właśnie inteligencja widzi czystą, nieskalaną kulturę całego narodu. Kilkadziesiąt lat później stworzony przez jej przedstawicieli nurt zwany Młodą Polską po raz kolejny odkrywa i popularyzuje strój ludu krakowskiego. Staje się on kwintesencją „wiejskości” i „ludowości” na co bezdyskusyjny wpływ ma jego uroda, efektowność i reprezentacyjność. Nasila się wówczas moda na ubieranie się „po krakowsku”. Powszechnym staje się przebieranie służby dworskiej, a szczególnie stangretów w ubiory naśladujące strój Krakowiaków, zakładanie go w czasie ważnych uroczystości świeckich i kościelnych oraz używanie jako kostiumu scenicznego. Regułą wręcz jest przywdziewanie sukman krakowskich przez mężczyzn uczestniczących w konnych banderiach czyli oddziałach honorowej eskorty.
W tym samym czasie poza granicami Polski zaczyna on powoli pełnić rolę stroju narodowego. Noszony przez Polonię świadczy o pochodzeniu, symbolizuje łączność i związek z ziemią przodków. Noszony na ziemiach zamieszkałych przez Polaków przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości, a potem w okresie międzywojennym świadczy nie tylko o przynależności narodowej, ale także o kulturowej więzi całego społeczeństwa. Niestety jest to także czas pauperyzacji i uproszczenia tego stroju. Przestaje on być lepszą lub gorszą kopią odzieży Krakowiaków z okolic Krakowa, a staje się jego biedną i uproszczoną namiastką, nawiązującą do oryginału głównie nazwą. Jest przywdziewany zarówno w miastach jak i na wsi, często zastępując tradycyjny strój miejscowy w odczuciu lokalnym skromny i mało efektowny. Nie dotyczy to zwykle obszarów gdzie miejscowy ubiór tradycyjny jest ciągle żywy i akceptowany przez lokalną społeczność. Nie pojawia się prawie nigdy w takich regionach jak np. łowickie, Podhale, Śląsk i Wielkopolska. Tam gdzie strój tzw. krakowski był używany noszono go w czasie dożynek, powitań oficjalnych gości, procesji oraz innych uroczystości kościelnych. Z czasem jednak coraz rzadziej ubiór ten przywdziewają ludzie dorośli, coraz częściej natomiast ubierane są w niego dzieci, szczególnie dziewczynki. To głównie one noszą go po II wojnie światowej aż do lat 70. XX w. z okazji obchodów świąt państwowych i religijnych. Strój chłopięcy przestaje być powszechnie używany wraz z wybuchem II wojny światowej. W okresie powojennym przywdziewany jest niekiedy jako kostium sceniczny na różnorakich akademiach i występach.
Ogólna charakterystyka stroju
Omawiany strój w sposób bardzo dowolny, umowny i schematyczny naśladuje odzież tradycyjną noszoną przez Krakowiaków czyli ludność wiejską, stanowiącą najliczniejszą grupę etnograficzną Małopolski. Obecnie badacze dzielą zwykle Krakowiaków i ich ubiory na dwie, wywodzące się z tego samego pnia kulturowego podgrupy i nazywają ich Krakowiakami Wschodnimi i Krakowiakami Zachodnimi. W stroju tzw. krakowskim, o którym obecnie mówimy występują elementy wzorowane na odzieży obu tych podgrup. Wzorcami wspólnymi dla obu grup Krakowiaków są w stroju kobiecym spódnice, zapaski i gorsety, w męskim natomiast płócienne spodnie, różnorako zdobione kaftany (bez rękawów i z rękawami) oraz pasy z brzękadłami. Ponadto typowe są czapki rogatywki, zwane powszechnie krakuskami z tym, że w stroju tzw. krakowskim zakładane są one także przez kobiety. Elementem ubioru, a raczej kostiumu zaczerpniętym z ubioru Krakowiaków Wschodnich są sukmany – kierezje z tkanin w różnych kolorach z dużymi, bogato zdobionymi kołnierzami zwanymi sukami. Z kolei z odzieży Krakowiaków Zachodnich zapożyczona została biała sukmana i mocowane pionowo, związane w pęczek pawie pióra. Detalami nie występującymi w oryginalnym ubiorze Krakowiaków, a używanymi w tzw. stroju krakowskim są pęki wstążek mocowane do gorsetów, wielokolorowe, szklane korale (tzw. dętki) oraz okrągłe wianki z kwiatów wykonanych z papieru lub tkaniny.
Stroje męskie
Tzw. krakowski strój męski składał się z czerwonej czapki rogatywki, białej koszuli płóciennej, spodni z fabrycznej tkaniny bawełnianej lub wełnianej oraz kaftana bez rękawów, czy też z rękawami. Rolę odzieży wierzchniej pełniły dwa rodzaje sukman. Jedne z nich, wzorowane na odzieży Krakowiaków Zachodnich, były szyte z białego sukna. Natomiast na te, których pierwowzorem były sukmany (kierezje) używane przez Krakowiaków Wschodnich przeznaczano raczej cienkie tkaniny, często jedwabne. Chociaż oryginalne sukmany szyto z sukien wełnianych w kolorze brązowym, szarym i granatowym. Uzupełnienie stroju stanowił niekiedy pas z brzękadłami i buty z cholewami.
Stroje kobiece
Na tzw. krakowski strój kobiecy składały się zarówno elementy charakterystyczne dla ubioru kobiecego jak i zapożyczone z odzieży męskiej, nigdy nie noszone przez kobiety do oryginalnego stroju Krakowiaków. Na wersję ubioru typowo damską składał się wianek ze sztucznych kwiatów, biała koszulka lub bluzeczka, niezbyt długa spódniczka z wzorzystej tkaniny tybetowej lub gładkiego materiału. Ponadto w jego skład wchodziła zapaska, zwykle niewielka z naszyciami ze wstążeczek oraz obowiązkowo gorsecik, często z naszytym na jego ramieniu lub ramionach pękami wstążek. Uzupełnienie i ozdobę stroju stanowiły korale, tzw. dętki. Ze stroju męskiego kobiety zapożyczyły sukmanę tzw. kierezję z dużym, bogato zdobionym kołnierzem oraz czapkę rogatywkę. W schyłkowej fazie noszenia tzw. stroju krakowskiego, czyli w latach 70. XX w. kiedy nosiły go już zwykle tylko dziewczynki ograniczał się on często tylko do założenia przez dziecko, na strój współczesny jedynie wianuszka i gorsetu.
Elżbieta Piskorz-Branekova