Tradycyjny haft kociewski był skromny i pełnił funkcje ściśle związane z wykończeniem elementów odzieży, głównie kobiecej. Na brzegach spódnic i na płóciennych sznurówkach wykonywano ornamenty roślinne lub geometryczne haftem białym (angielskim, płaskim) uzupełnianym o motywy haftu dziureczkowego. Kompozycje często miały układ pasowy. Od końca XIX w. stosowano też haft maszynowy, naszywano gotowe taśmy lub cieniutkie koronki pasmanteryjne. Od lat 30. XX w. upowszechnił się haft kolorowy (z wyraźnymi wpływami kaszubskimi), głównie za sprawą dziewcząt uczących się na pensji w Kościerzynie. W okresie międzywojennym organizowano tez liczne kursy hafciarskie, których celem było ożywienie regionalizmu pomorskiego. Na początku XX w. rozpowszechniły się także koronki szydełkowe wykonywane z tzw. bawełniczki. Najczęściej wykonywano wzory ząbkowane, stąd nazwa koronek tzw. w ząbki. Wykańczano nimi brzegi spódnic i fartuchów oraz jako wstawki w denkach czepków.

Zdecydowane ożywienie hafciarstwa na Kociewiu nastąpiło w latach 70. XX wieku za sprawą popularnych wydawnictw zawierających wzoru haftów kociewskich oraz dzięki działalności popularyzatorów.

Maria Wespa (1920-1990) twórczyni ludowa związana z Morzeszczynem, w 1968 r. zainicjowała działania zmierzające do zrekonstruowania haftu kociewskiego. Na podstawie zebranych przez siebie materiałów opracowała wzornik haftu kociewskiego, który charakteryzował się kontrastowymi barwami. Prace jej autorstwa znajdują się m.in. w zbiorach Muzeum Narodowego w Gdańsku, Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Gdańsku oraz Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim. Wydała dwie teczki z wzorami haftów w 1978 i 1985 roku. W jej haftach występuje 8 kolorów: czerwony, żółty, biały, zielony, brązowy, fioletowy, granatowy i pomarańczowy. Do jego wykonywania stosowała dwa rodzaje ściegów – płaski oraz sznureczkowy. Haftem płaskim wykonuje się płatki kwiatów oraz kłosy, ściegiem sznureczkowym łodygi i obwódki kwiatów. W niektórych wzorach wprowadzane są ściegi łańcuszkowy oraz ścieg Janina (do wykonywania siatek).

Małgorzata Garnysz (1912-1990) związana z Pączewem, w 1982 roku wydała teczkę z wzorami. Wzory haftów były zbierane przez nią na obszarze całego Kociewia, a inspiracją dla autorskich wzorów było zachowane wzornictwo na sprzętach domowych i starych haftach. Występuje w nim 13 kolorów: biały, pomarańczowy, jasny brąz, ciemny brąz, czerwony, bordo, żółty, liliowy, fioletowy, różowy, zielony, jasny niebieski i średni niebieski. Podstawowymi ściegami są ściegi płaski, którym wykonuje się płatki kwiatów i liście oraz sznureczkowy, którym wykonuje się łodygi i wąsy. Dodatkowymi ściegami są ściegi Janina i cerowany (wykonywany na lewej stronie robótki).

Antoni Górski (1926-2005) znany regionalista związany ze Starogardem Gdańskim opracował wzory haftu, które jednak nigdy nie ukazały się drukiem. Opracował 16 kolorowych tablic, które znajdują się w zbiorach Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim. Są to kompozycje roślinne, których podstawę stanowią chabry (modraki), margerytki, osty i kłosy zboża. W hafcie występuje 6 kolorów: żółty, fioletowy (buraczkowy), niebieski (modry), jasny niebieski, pomarańczowy, ciemna zieleń. Podstawowymi ściegami są płaski (do wypełniania płatków kwiatów i listków) oraz sznureczkowy (łodygi i wąsów w kłosach zboża).

Współcześnie haft kociewski jest jednym z największych wyróżników kulturowych i tożsamościowych Kociewia, wykorzystywany jest w kampaniach promocyjnych i w szeroko prowadzonej działalności edukacyjnej. Powstają współczesne przedmioty wykorzystujące motywy haftów m.in. przez działania podejmowane przez Lokalną Organizację Turystyczna „Kociewie” (mural z haftem kociewskim), pracownię „Decotyw” oraz pracownię „Tkaczykowa”.

Anna Weronika Brzezińska

Kamila Gillmeister