STROJE KOCIEWSKIE
Historia stroju
Kociewie to region etnograficzny położony na obszarze Pomorza, graniczący z Kaszubami, Borami Tucholskimi i Powiślem (we wschodniej części granicę wyznacza rzeka Wisła). Głównymi ośrodkami miejskimi są Pelplin, Tczew, Starogard Gdański, Gniew i Świecie. Administracyjnie obejmuje swym zasięgiem trzy powiaty leżące na terenie dwóch województw: powiaty tczewski i starogardzki na terenie województwa pomorskiego oraz powiat świecki należący do województwa kujawsko-pomorskiego. Zasięg występowania stroju kociewskiego pokrywa się z granicami etnograficznymi Kociewia. Dziedzictwo kulturowe regionu związane jest z kulturą tradycyjną Pomorza, pozostając pod jego wyraźnym wpływem.
Tradycyjna forma stroju kociewskiego zanikała stopniowo od połowy XIX wieku, a powodem tego intensywny rozwój przemysły włókienniczego i dostęp do surowców pochodzenia fabrycznego. Także liczne kontakty z miastami przyczyniły się do szybkiego zaniku tradycyjnych ubiorów. Do czasów współczesnych nie zachowały się prawie żadne elementy tradycyjnego stroju kociewskiego, na podstawie których jednoznacznie można by było stwierdzić, jak wyglądał. Współcześnie funkcjonuje sceniczna wersja stroju kociewskiego, która w niewielkim stopniu nawiązuje do nielicznych zachowanych historycznych artefaktów i przybiera formę kostiumu, który jest popularyzowany przez kociewskie zespoły ludowe i folklorystyczne oraz Koła Gospodyń Wiejskich.
Ogólna charakterystyka stroju
Opisy ubiorów kociewskich znajdują się w nielicznych publikacjach dotyczących etnografii regionu – Longin Malicki „Kociewska sztuka ludowa” (Gdańsk 1973) oraz Władysław Łęga „Okolice Świecia. Materiały etnograficzne” (Gdańsk 1960). Najwięcej informacji (w tym ikonografii) można znaleźć w kluczowej pozycji dla podejmowanych prób rekonstrukcji stroju kociewskiego zebranych przez Józefa Gajka, które zostały opublikowane w 1938 roku w numerze 3. „Teki Pomorskiej” (w roku 2009 ukazały się one w opracowaniu Anny Kwaśniewskiej).
Nieliczne zachowane elementy ubiorów tradycyjnych znajdują się w zbiorach Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim, Muzeum Etnograficznym im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu oraz w Oddziale Etnografii Muzeum Narodowego w Gdańsku.
Współczesne stroje kociewskie powstają głównie z potrzeby posiadania wyróżnika regionalnego. Tradycyjne ubiory kociewskie nigdy nie pełniły funkcji stroju regionalnego, reprezentacyjnego. Chcąc jednak wyróżnić się na tle regionów sąsiednich (głównie Kaszub i Kujaw) od połowy XX wieku podejmowano inicjatywy, których celem było opracowane kostiumu regionalnego. Obecnie stroje kociewskie funkcjonujące jako kostium znacznie odbiegają od tradycyjnych ubiorów, są jednak ważnym elementem współczesnej tożsamości Kociewia. Stroje zostały zuniformizowane i ustalona została kolorystyka, funkcjonująca w kilku wariantach. Najbardziej charakterystycznym elementem w stroju męskim są biała koszula, modra kamizelka (westka) i spodnie (buksy) z kraciastej tkaniny. W stroju kobiecym jest to biała bluzka z wyłożonym na wierzch okrągłym kołnierzykiem, gorset z aplikacją we wzór w chujankę (w choinkę), spódnica z naszytymi na nią kolorowymi tasiemkami i biały fartuszek wykończony fabryczną koronką w ząbki.
Promocją stroju kociewskiego i haftu kociewskiego zajmuje się Lokalna Organizacja Turystyczna KOCIEWIE, prowadząca portal „Kociewie igłą i nitką 2.0” (https://www.iglainitka.kociewie.eu/), z inicjatywy której w 2019 roku ukazało się opracowanie „Materiały do rekonstrukcji stroju kociewskiego”.
Stroje kobiece
W drugiej połowie XIX w. strój kobiecy na Kociewiu składał się z długiej koszuli, kilku spódnic, kiecy i sznurówki, czepka dla mężatek oraz chustek na głowę. Nowszym elementem stroju była suknia jednolita, złożona z kiecy i przyszywanego do niej stanika. Koszule damskie sięgały do kolan i składały się z dwóch części: górnej – obcisłej oraz luźnego podołka, sztywnego w stanie. Przy szyi były drobno marszczone, zaciągane sznureczkiem. Rękawy były długie, ujęte w oszewkę i zapinane na guziczek. Na koszulę zakładano 2-3 spódnice. Pierwsza była z białego gładkiego płótna, druga kolorowa, a wierzchnia w kolorach brunatnym, modrym, zielonym lub w drobne, kolorowe kwiatki. Dwie wierzchnie spódnice wykańczano często u dołu ząbkowaną koronką. W spódnicy wierzchniej ukryta była z tyłu niewielka kieszeń. Zamiast spódnicy noszono też kiecę, która była wykonana z wełnianego samodziału – czerwonego lub brunatnego dla kobiet młodych, a granatowego lub czarnego dla starszych. Kiece wykańczano u dołu dla ozdoby kilkoma rzędami czarniej tasiemki lub pasem aksamitu tzw. lamówką. Górną część odzieży wierzchniej stanowiła sznurówka – obcisła, bez rękawów, z przodu sznurowana lub zapinana na haczyki. Uzupełnieniem stroju kobiecego były fartuchy, wykonane z różnorodnych materiałów, najczęściej szyte z białego płótna. Mężatki nosiły też tzw. jupki – ciepłe kaftaniki z grubszego sukna, w kolorach siwym, brązowym lub czarnym, podszyte czerwonym barchanem. Dawnym odzieniem wierzchnim była długa sukmana, obcisła w stanie i mocno rozkloszowana w dolnej części. Pod koniec XIX w. pod wpływem mody miejskiej upowszechniły się krótkie pelerynki (także z kapturem) szyte z zielonego lub brązowego sukna. Zakładano je bezpośrednio na bluzkę czy jupkę. Od święta panny nosiły białe, wełniane pończochy (mężatki granatowe lub czarne), które robiono (sztrykowano) na drutach. Starsze kobiety nosiły zwykle obuwie czarne, dziewczęta zaś brązowe, sznurowane lub zapinane na guziki. Jako okrycie głowy dla mężatek stosowano białe, płócienne czepki (z haftem dziureczkowym), które kobiety nosiły od momentu oczepin, lub kolorowe chusty, które składano w trójkąt i wiązano pod brodą. Natomiast panny nosiły różnobarwne chusteczki, które często wiązano naczółkowo w ten sposób, że składano je w szeroki pas, którym okalano głowę i wiązano nad czołem podwójnie w rożki. Zimą noszono tzw. kapuzy – ciepłe czapki sukienne w kolorach granatowym, brązowym, zielonym lub siwym. Dodatek do stroju kobiecego stanowiły korale z barwionego szkła lub bursztynu (najczęściej 3 sznury). Jako dodatki zakładano też bursztynowe broszki i zausznice (kolczyki). Włosy były upinane spinkami w ciasne koki, nisko nad karkiem. Czesano je na steczkę czyli przedziałek biegnący przez środek głowy. Panny zaplatały długie warkocze.
Stroje męskie
Ubiór męski na Kociewiu bardzo szybko zaczął nosić znamiona ubioru miejskiego. Podstawowymi elementami ubioru tradycyjnego były: koszula, sukienna kamizelka spodnie sukienne lub płócienne oraz sukmana. Koszulę szyto z białego płótna, wykańczając ją stojącym kołnierzykiem i długimi rękawami, ujętymi w oszewkę zapinaną guzikiem. Od święta kołnierzyk przewiązywano czarną lub czerwoną tasiemką wiążąc z niej niewielką kokardkę tzw. szlejfkę. Na koszulę zakładano sukienną kamizelkę w kolorach granatowym lub czarnym, która była wykończona niskim kołnierzykiem tzw. stójką. Starsze typy kamizelek były dłuższe, fałdowane z tyłu, a z przodu przycięte poziomo. Od wewnątrz podszywano je czerwoną, barchanową podszewką i zapinano na dwa rzędy błyszczących guzików. Spodnie noszono na co dzień szare (szyte z samodziału), a od święta granatowe. Posiadały one z przodu tzw. klapkę zapinaną obustronnie na guzik. Nogawki wpuszczano w wysokie buty z cholewami, nazywane na południu regionu skorzniami lub skorzenkami, a na północy i we wschodniej części kropówkami. Od święta wkładano długą do pół łydki sukmanę z grubego, granatowego (ciemnomodrego) lub czarnego sukna samodziałowego. Z przodu była gładka, z tyłu od stanu (od pasa) mocno rozkloszowana i obficie fałdowana. Kołnierz miała z tyłu wąski, postawiony, przechodzący do przodu w trójkątne, odstające klapy. Rękawy były proste, bez mankietów. W źródłach z końca XVIII w. pojawia się także opis tzw. kiereji, czyli sukmany w kolorze popielatym lub granatowym, stalowym i zielonym (kaparowym). Pod koniec XIX w. upowszechniły się płaszcze z krótką pelerynką na ramionach. W święta i w uroczyste dni sukmany przewiązywano długim, kolorowym pasem „swojskiej roboty”. Wiązano go w supeł ze zwisającymi końcami po lewej stronie bioder. Zimą noszono kożuchy baranie wyprawiane na biało lub żółto, długie i sięgające kostek. W zamożniejszych wsiach kożuchy były podbijane suknem i posiadały duże, futrzane kołnierze. Powszechnym nakryciem głowy była tzw. baranówka – cylindryczna, dość wysoka czapka z czarnego lub siwego futerka. Letnie baranówki były niższe i posiadały płócienną podszewkę. Pod koniec XIX w. upowszechniły się tzw. maciejówki – okrągłe czapki z czarnego lub granatowego sukna z otokiem i daszkiem. Dodatkami do stroju męskiego były: łańcuszek do zegarka, tabakierka rogowa lub z kory wiśniowej albo brzozowej, skórzana sakiewka na pieniądze oraz duża, kolorowa chustka do nosa.
Anna Weronika Brzezińska
Kamila Gillmeister
