STROJE KASZUBSKIE
Historia stroju
Kaszubski strój ludowy zaczął zanikać na wsi od lat 80. XIX w. z powodów społecznych, gospodarczych i ekonomicznych. Przyczyną takiego stanu rzeczy były m.in. wpływ miasta na wieś, a co za tym idzie przejmowanie miejskiej mody i norm estetycznych, co zaczęło skutkować również postrzeganiem stroju ludowego jako tego, który jest kojarzony z uboższymi warstwami społecznymi. Co więcej, był też mało praktyczny, często niewygodny, ale i kosztowny jeśli chodzi o jego wytwórstwo. Druga połowa XIX w. to też czas, kiedy tekstylia używane w strojach były wykonywane w znacznej mierze już fabrycznie i zaczęły wypierać rodzimą wytwórczość rzemieślniczą i rękodzielniczą. Badacze dostrzegli wówczas potrzebę pilnej dokumentacji zjawiska, jakim jest strój ludowy. Na początku XX w. pojawiły się też liczne inicjatywy miłośników kultury ludowej, w tym nauczycieli, ziemiaństwa, działaczy społecznych, duchowieństwa i etnografów, które miały na celu docenienie wartości stroju, a w wielu przypadkach jego wskrzeszenie. Tak było też w przypadku stroju kaszubskiego.
Strój kaszubski zaczęto przywracać do użytkowania w XX w. To złożony proces, który można określić mianem wytwarzania i kreowania stroju kaszubskiego jako elementu szerszego zjawiska, które Józef Burszta określa mianem folkloryzmu, co „oznacza zjawisko z dziedziny kultury artystycznej polegające na stosowaniu w szczególnych sytuacjach życiowych wybranych […] treści i form folkloru w postaci wtórnej, najczęściej wyuczonej i w sytuacjach celowo zaaranżowanych”.
Jednym z najlepiej udokumentowanych elementów dawnych strojów kobiet z Kaszub są czepce – tzw. złotnice lub złotogłowia. Czepce były haftowane złotą lub srebrną nicią najczęściej na aksamicie lub jedwabiu w motywy owoców grantu, tulipanów, stokrotek i innych. Wśród technik wyszywania czepców można wskazać haft bajorkiem, kładziony, wypukły i przekłuwany. Tradycje haftowania czepców mają wywodzić się z żeńskich klasztorów norbertanek z Żukowa i benedyktynek z Żarnowca. Szersze opracowania polskich etnografów na ten temat czepców kaszubskich powstały w 1929 r. autorstwa Tadeusza Seweryna i w 1954 r. autorstwa Eugeniusza Frankowskiego. Dziś haft ten określamy najczęściej mianem haftu czepcowego o proweniencji klasztornej, wypukłego utrzymanego w tonacji złota.
Co więcej ornamenty wyszywane na czepcach, ale także znajdujące się na meblach, obrazach, szkle i hafty z dawnego klasztoru norbertanek w Żukowie stały się inspiracją do stworzenia w 1906 r. przez Teodorę Gulgowską wdzydzkiego haftu kolorowego. Gulgowska wraz z mężem Izydorem dążyli do tego, by ludność Wdzydz mogła w domach wytwarzać kaszubskie rękodzieło, którego sprzedaż zapewni im dodatkowe źródło utrzymania. Haft ten opierał się na ściegu płaskim i krzyżykowym. Cechowała go kolorystyka zawierająca odcienie zieleni, czerwienie, brązu i żółci. Haft ten nie był początkowo nanoszony na strój o charakterze ludowym. Służył miejscowym do dekoracji domu w postaci bielizny stołowej, lambrekinów ręczników, narzut i, co więcej, już wtedy zaczęto zdobić nimi bluzki, sukienki czy marynarki. Fenomen wdzydzkiego haftu kolorowego i nauczanie go wpłynęło na wykształcenie się nowych jego odmian w innych miejscowościach, które zaczęły być nazywane po prostu haftami kaszubskimi. Wśród nich można wskazać obecnie najbardziej popularną szkołę żukowską, ale i wspomnianą już wdzydzką, ponadto istnieją takie szkoły jak pucka, słupska, wejherowska, borowiacka, tucholska, a od niedawna i gdańska. Funkcjonowanie kolorowego haftu kaszubskiego wpłynęło w kolejnych dekadach znacząco na wyobrażenia na temat stroju ludowego wśród mieszkańców Kaszub. Haft ten zaczął też pojawiać się na elementach stroju.
Pierwszą rekonstrukcję stroju kaszubskiego zaprezentowano 23 stycznia 1910 r. na wieczornicy Towarzystwa Czytelni Polskiej w Kościerzynie. Pojawiły się tam cztery pary w strojach kaszubskich. Brakuje jednak ich szczegółowego opisu, natomiast wskazuje się, że była to inicjatywa grona młodokaszubskich działaczy. W latach 30. XX w. upowszechniła się z kolei rekonstrukcja tzw. kaszubskiego stroju świetlicowego, stworzona przez regionalistkę Franciszkę Majkowską. Ta wersja stroju prezentowana była m.in. w Warszawie podczas Jubileuszu Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w 1932 r. W międzyczasie, bo w latach 30. XX w. etnograf Józef Gajek prowadził na Pomorzu badania dot. strojów ludowych. Na ich podstawie przygotował graficzne opracowanie w formie rysunków kobiecego stroju kaszubskiego z Wdzydz oraz kobiecego i męskiego stroju kaszubskiego z Goręczyna. Jednak mimo powstania tych materiałów, to strój zaprojektowany przez Franciszkę Majkowską cieszył się największą popularnością, choć dostrzegano już wtedy jego ewolucję, a zwłaszcza stroju kobiecego. Nowe typy strojów pojawiły się na przełomie lat 40 i 50. XX w. za sprawą etnografki i badaczki kultur Pomorza – Bożeny Stelmachowskiej, która miała wdrażać nową, bardziej naukową i opartą na źródłach historycznych rekonstrukcję stroju. W 1954 r. wraz z Józefem Gajkiem, Andrzejem Bukowskim, Romanem Reinfussem i Janem Manugiewiczem na prośbę Ministerstwa Kultury mieli ustalić poprawną wersję stroju na podstawie 40 projektów kostiumów. Autorką uznanego projektu stroju kaszubskiego w wersji kościersko-kartuskiej została artystka Maria Epstein-Wlazłowska. Zatwierdzenie projektu stroju przez ministerstwo, z pewnymi zmianami, miało ograniczyć dość swobodne rekonstruowanie go i stanowić odpowiednik do kopiowania dla zespołów folklorystycznych. Mimo tego strój kaszubski dalej żył swoim życiem, a grupy folklorystyczne w różnym zakresie modyfikowały stroje. Pojawiały się też kolejne projekty w tym czasie, m.in. Pawła Szefki.
W 1959 r. już po śmieci Bożeny Stelmachowskiej opublikowano zeszyt stroju kaszubskiego w ramach serii Atlasu Polskich Strojów Ludowych, w którym znalazły się też wykroje strojów. Pracę tę należy jednak, jak zaznacza historyk Edmund Kizik, odczytywać w sposób krytyczny. Badania Stelmachowskiej miały bowiem silne, w tym ideologiczne, wsparcie organów państwowych i rządowych PRL na szczeblu centralnym i regionalnym. Wzór ludowego stroju kaszubskiego powstał w ramach naukowej interpretacji źródeł historycznych i autorytetu uczonych. Kizik wskazuje, że podjęto w tej pracy bezkrytycznie przyjęte założenia poznawcze oraz błędnie zinterpretowano ikonografię uboższych warstw niemieckiej ludności Gdańska, którą zasadniczo sklasyfikowano jako ludność kaszubską, a przecież migrowali tu też ludzie z innych regionów Pomorza, w tym z Powiśla, Żuław, Mierzei, a także z Mazowsza i Podlasia. Na podstawie tego stworzono dwie, wyidealizowane, zdaniem Kizika, rekonstrukcje: jedna jest strojem kobiecym i męskim Kaszubów gdańskich z II połowy XVIII w., a druga strojem Kaszubów z Pojezierza z I połowy XIX w.
Ogólna charakterystyka stroju
Dawny strój kaszubski stanowi już kategorię historyczną, bo został oderwany od swoich pierwotnych nosicieli i kontekstu kulturowego, a współcześnie można go postrzegać raczej jako kostium ludowy, którym można manipulować, by osiągnąć konkretne cele. Strój jako kostium zyskał funkcję sceniczną, animacyjno-kulturową, edukacyjną, promocyjną, komercyjną i ludyczną, choć też niekiedy nadal można dostrzec pierwotne funkcje jak: praktyczno-adaptacyjna, tożsamościowa, regionalno-narodowa, integrująca, estetyczna, emocjonalna, częściowo świąteczna i obrzędowa. Natomiast nowe, mniej tradycyjne kostiumy kaszubskie są też efektem mody na etnodizajn, który czerpie z ludowości (w tym z tradycyjnej kultury ludowej) – rozproszonej, fragmentarycznej i uproszczonej (np. w formie muchy, krawata czy skarpetek z motywem kolorowego haftu kaszubskiego). Według Ewy Klekot jest to „wzornictwo inspirowane rzeczami, którym nadano nowe sensy poza ich własnym kontekstem: dzięki metamorfozie – czy też zawłaszczeniu […]”.
Aleksandra Paprot-Wielopolska