STROJE KALISKIE
Historia i ogólna charakterystyka stroju
Strój kaliski występował na terenach znajdujących się w południowo-wschodniej Wielkopolsce. Jest to region niebywale interesujący, ze względu na swoje położenie graniczące z innymi mikroregionami. Występowanie tego stroju graniczyło chociażby z ubiorem sieradzkim czy też wieluńskim. Ogromne znaczenie na tym terenie miała Prosna – rzeka, która pełniła istotne funkcje komunikacyjne. Również historycznie – to wzdłuż niej przeprowadzono granicę po rozbiorach Polski dzieląc ziemie między Prusy i Rosję.
Ludność, która zamieszkiwała te tereny zajmowała się głównie rolnictwem. Duże znaczenie ekonomiczne miała na pewno niezbyt urodzajna gleba, co sprawiało, że zamieszkujący je rolnicy nie mogli poszczycić się dużym bogactwem. Miało to ogromny wpływ na jakość noszonej odzieży (tutejsze ubrania były wykonywane z materiałów niższego gatunku) i jej niewielką różnorodnością. Dodatkowo, ubiór ten musiał być dostosowany do ciężkiej pracy, jaką wykonywali w tamtych czasach rolnicy.
Pierwotnie, bo u schyłku XVIII i początku XIX wieku poszczególne części stroju kaliskiego robione były przede wszystkim z tkanin wyrabianych własnoręcznie w domach. Oprócz tego nabywano tkaniny o niezbyt wysokiej jakości (a tym samym niewygórowanej cenie) w miejscowych sklepach. Początkowo strój wykonywany był w znacznej mierze z płóciennych tkanin samodziałowych, ale też z wełnianych pasiaków. Dopiero w 2 połowie XIX wieku wykształcił się właściwy strój regionalny w formie, w jakiej znamy go do dziś. Mimo że jest to strój typowo wiejski, czerpie także z mody mieszczańskiej. Strój kaliski zaczął zanikać dosyć szybko, bo już na początku XX wieku, a dziś wykorzystywany jest wyłącznie na potrzeby regionalnych inscenizacji – przez koła gospodyń wiejskich itp.
Stroje męskie
Na temat stroju męskiego nie wiemy zbyt wiele. Komplety ubrań nie zachowały się do naszych czasów, gdyż wyszły z użytku dosyć wcześnie w porównaniu do stroju kobiecego. Wygląd tego ubioru możemy jednak zrekonstruować dzięki zachowanym źródłom, a także podobieństwie niektórych jego części do elementów strojów z innych części kraju i odtworzyć ubiór męski z połowy XIX wieku.
Wtedy to mężczyźni zakładali białe płócienne koszule, a na nie czerwone kamizelki, sięgające kolan (zwane tutaj kaftanami), zapinane na szklane guziki. Na wierzch mężczyźni zakładali lejbik, czyli nakrycie z długim rękawem, wykonywane z tkaniny samodziałowej. Męski lejbik miał charakterystyczny wzór – poprzeczne drobniutkie paski.
Na dół zakładano spodnie wykonywane z ciemnokolorowego partu, albo też z szarego sukna. Znajdujemy też informacje na temat spodni szytych z płótna, które w przeciwieństwie do koszuli, wykonywane były z jego grubszego odpowiednika. Nogawki spodni wkładano do butów z wysokimi cholewami.
Dodatkowo na wierzchu panowie nosili długie, bo sięgające kostek sukmany w kolorach białym lub też granatowym, które wykonywano z grubego sukna. Sukmany posiadały wysoko postawiony kołnierz i dodatkowo przepasywane były czerwonym wełnianym pasem. Zimą na wierzch zakładano kożuchy, które wyprawione były na biało, albo na żółto.
Na głowę zakładano siwe lub granatowe rogatywki z siwym barankiem, a zimą barankowe wścieklice. Podobnie jak w innych regionach drużbowie zakładali na głowę czarne kapelusze wykonane z filcu, które przyozdabiano różnokolorowymi wstążkami.
Stroje kobiece
Kobiecy strój kaliski składał się początkowo z wełnianych lub płóciennych spódnic (głównie białych w różowe lub czerwone paski). Na górę zakładano białą płócienną koszulę zakończoną u szyi stójką, a przy nadgarstkach – mankietami z koronki fabrycznej. Na nią kobiety przywdziewały stanik obszyty kaletkami, który zapinano z przodu. Dopiero w późniejszych czasach mężatki zakładały na siebie suknie, czyli staniki połączone z marszczonymi w pasie spódnicami, zwane stónikami. Również one w górnej części zapinane były z przodu na guziki. Najczęściej całe stóniki wykonywane były z jednego materiału – wełny, głównie w kwiatową deseń. Zdarzały się jednak suknie, w których sam stanik zrobiony był z pasiastego samodziału. Całość sięgała do kostki, a dół stónika obszywany był szczoteczką. W pasie wiązano również fartuch, który ozdabiano fabryczną koronką.
Wierzchnim kobiecym okryciem była jaczka, czyli kabaczek z długim rękawem, który wykonywany był najczęściej z tej samej tkaniny, co stónik. Odzienie to zapinane było z przodu na guziki. Jaczka poszerzała się ku dołowi, a jej tylna część była dłuższa. Dół oraz mankiety również wykończone były tiulowymi koronkami, podobnie jak brzeg wzdłuż przedniego zapięcia, który dodatkowo mógł być ozdobiony aksamitną/pluszową tasiemką. Innym rodzajem wierzchniego nakrycia kobiecego była tzw. przyjaciółka, która nieznacznie różniła się od jaczki krojem. Posiadała wcięcie w talii, a dłuższy tył był przez to pofałdowany. Dodatkowo ozdobiona była pelerynką. Wykonywano ją najczęściej z granatowego płótna.
Najbardziej charakterystycznym elementem stroju kaliskiego jest czepiec z tzw. koszykowatą główką, noszony przez zamężne kobiety. Te wykonane z bawełnianego tiulu nakrycia głowy charakteryzowały się dużym denkiem opadającym na ramiona (tzw. sadłem), a także szerokimi długimi wstęgami, nazywanymi bandażami. Te wiązano pod brodą w dużą kokardę (zwaną tu motylem), a w niektórych miejscach (wieś Lisków) noszono je swobodnie puszczone Zwisające bandaże niemal zmuszały kobiety do ich zdobnego haftowania. Czepce kaliskie otoczone były tiulowymi ryżkami, a dodatkowo z przodu, tuż nad twarzą doszywano dodatkowe dwie lub trzy upięte wachlarzowo tiulki. Bandaże rozszerzały się ku dołowi i obszywane były na całej ich długości fabryczną koronką, która ukarbowana była specjalnymi żelaznymi rurkami. Zarówno czepiec, jak i wstęgi zdobione były haftami w postaci geometrycznych wzorów oraz motywów roślinnych.
Kobiety niezamężne na głowie nosiły chustki wiązane z tyłu głowy. Rzadziej występowały czopki, czyli panieńskie czepce o bardzo prostej budowie, z pomarszczonym tyłem i obszyciem w postaci tiulowej koronki lub zwykłej tasiemki. Jej tył był spinany kokardką, którą obwiązywano wstążkami w innych kolorach.
Katarzyna Helak