STROJE CHEŁMSKIE
Historia stroju
Strój o którym mowa noszony był na ziemi chełmskiej, która za rządów Władysława Jagiełły została włączona do Korony i do XVI w. stanowiła samodzielną jednostkę administracyjną z własnym sejmikiem i władzami kościelnymi. Od wieków na jej terenach zamieszkiwała zarówno ludność polska jak i ruska. Mimo silnej rusyfikacji, która miała miejsce w okresie zaborów, statystyki wykazują, że na przełomie XIX i XX w. Rusini stanowili na tym terenie mniej niż 40% populacji. Wiedza na temat stroju chełmskiego jest bardzo skąpa. Jedyną osobą, która w latach 80. XX w. prowadziła badania na Chełmszczyźnie była Janina Petera i to jej oraz skąpej ikonografii oraz zachowanym obiektom zawdzięczamy wiedzę o noszonej tam odzieży.
Bardzo trudno wyznaczyć precyzyjnie obszar, na którym noszony był strój nazywany obecnie chełmskim. Przyjmuje się, że przywdziewano go na terenach, które w latach 1919-1939 należały do powiatu chełmskiego stanowiącego część województwa lubelskiego. Zaś precyzyjniej, że noszono go w południowej części powiatu jako, że w części północnej dominował strój włodawski. Linia graniczna pomiędzy tymi dwoma regionami kostiumologicznymi w powiecie chełmskim przebiegała wzdłuż linii, na której leżały takie miejscowości jak Cyców i Sawin. Kres powszechnego użytkowania odzieży tradycyjnej, zarówno kobiecej jak i męskiej przyniosła I wojna światowa, chociaż i po niej przywdziewano jeszcze niekiedy pojedyncze elementy dawnych ubiorów.
Stroje męskie
Elementy odzieży męskiej szyto głównie z lnianych i wełnianych tkanin samodziałowych. Letnim nakryciem głowy mężczyzn zarówno codziennym jak i świątecznym był kapelusz słomiany, zimowym zaś rogatywki i czapki z futra baraniego. Przywdziewane koszule miały początkowo krój przyramkowy, a po I wojnie światowej często krój z karczkiem. Wszystkie były szyte z lnianych samodziałów. Koszule noszono wpuszczane w spodnie a na nie zakładano kamizelki i kaftany – latem z barwionych samodziałów lnianych, zimą z folowanego sukna. Letnim okryciem wierzchnim mężczyzn była parcianka czyli rodzaj szytego z płótna płaszcza, a zimowym kożuch oraz używana w zasadzie przez cały rok, głównie do stroju świątecznego, sukmana. Uzupełnienie ubioru stanowiło obuwie, którego najstarszym typem były łapcie z łyka lipowego. W ostatniej fazie noszenia stroju ich miejsce, głównie od święta, zajęły buty z cholewami.
Stroje kobiece
Odzież kobiecą, podobnie jak męską, szyto w przeważającej części z lnianych i wełnianych tkanin samodziałowych. Podstawowe nakrycie głowy kobiet stanowiła chustka. Dziewczęta zakładały ją głównie w czasie chłodów, mężatki natomiast przez cały rok, osłaniając chustką umocowaną uprzednio do włosów drewnianą obręcz zwanej kimbałką lub chamebałką, do której przymocowany był czepek. Chustki wiązane były najczęściej pod brodą, sporadycznie tylko na karku. Wszystkie kobiety używały koszul o kroju przyramkowym szytych początkowo wyłącznie z lnianych samodziałów, w ostatniej fazie noszenia stroju także z płótna bawełnianego. Kołnierze, mankiety i przyramki koszul zdobił często czerwono-czarny haft. Spódnice szyto z samodziału gładkiego, pasiastego lub drukowanego albo z tkaniny fabrycznej, a przód spódnicy osłaniano zapaską wykonaną z podobnej tkaniny. Okrycia wierzchnie stanowiły kaftany z rozmaitych tkanin fabrycznych, ciemnobrązowe sukmany, białe kożuchy i duże wełniane chustki. Ponadto starsze mężatki nosiły niekiedy tzw. rańtuchy. Uzupełnienie ubioru stanowiły łapcie z lipowego łyka, a od końca XIX wieku sznurowane trzewiki oraz będąca oznaką zamożności biżuteria.
Elżbieta Piskorz-Branekova
