STROJE BUKOWSKIE
Historia stroju
Strój bukowski występował w Wielkopolsce, na terenach przyległych do miejscowości Buk (obecnie powiat poznański). Najprawdopodobniej jego zasięg obejmował dawny (istniejący krótko, bo formalnie od 1818 do 1887 r.) powiat bukowski. Nazwa samej miejscowości odnosi się oczywiście do dawnych licznych borów bukowych, a drzewo to umieszczone zostało w herbie miasta. Legendarnie nazwa powiązana jest natomiast z postacią Mieszka I, który wg niej zmarł pod jednym z tutejszych buków.
Samo miasto Buk ma bardzo długą i ciekawą historię, gdyż prawa miejskie uzyskało już pod koniec XIII w., by w kolejnych wiekach stać się własnością i siedzibą biskupów poznańskich. Niemal od samego początku istnienia miejscowości, duży wkład w jej rozwój miały rzemiosła włókiennicze i tkackie. Po II rozbiorze Polski miejscowości, w których miał rozwinąć się strój bukowski stały się częścią zaboru pruskiego, tym samym biskupom odebrano ich dobra. Na terenach tych osiedlano ludność pochodzenia niemieckiego (i wyznania protestanckiego) i choć w tamtym czasie zamieszkiwali ją także Żydzi, ludność polska zawsze przekraczała 75% tutejszej ludności. Jako że miasto prężnie się rozwijało, zostało mianowane siedzibą powiatu w 1818 r. Jednak Bukowianie bardzo licznie występowali w obronie polskości. Brali udział w Powstaniach: kościuszkowskim i listopadowym, a także w powstaniu wielkopolskim, które toczyło się w ramach Wiosny Ludów, za co zostali „ukarani” przeniesieniem powiatu do Nowego Tomyśla. Patriotyczne zrywy, również udział Bukowian w Powstaniu Wielkopolskim w 1918 r. miały zapewne niebywały wpływ na tworzenie się na tych terenach odrębnego stroju ludowego. Niestety, do czasów współczesnych zachowało się niewiele egzemplarzy poszczególnych jego elementów, ale też niewiele źródeł dotyczących ich wyglądu.
Stroje męskie
Mężczyźni zakładali białe koszule wykonane z płótna z kołnierzykiem wykładanym na zewnątrz. Pod nim wiązano jedwabną tasiemkę lub wielobarwną jedwabną chusteczkę zwiniętą w rulonik i wywiązaną w kokardkę. Na koszulę zakładali sięgającą pasa granatową kamizelkę o prostym kroju, wykonaną z sukna i białej bawełnianej podszewki. Zapinana była na dwa rzędy guzików w kolorze białym, a u góry zakończona była stójką oraz dwoma niewielkimi rewersami. Posiadała też dwie kieszonki z patkami, czyli ozdobnymi paskami materiału.
Nakryciem wierzchnim była jaka, czyli rodzaj kaftana z długim rękawem. Miała ona prosty krój, lekko zwężający się ku dołowi i sięgała poniżej pasa, w okolice bioder. Wykonywano ją z czerwonego sukna oraz białej podszewki. Z przodu posiadała dwie kieszenie. Podobnie jak kamizelka zapinana była na dwa rzędy białych guzików. Pod szyją zakończona była niewielką stójką oraz dwoma wywiniętymi rewersami, zapinanymi również na białe guziki. Zarówno brzegi jaki, jak i jej rękawy wykańczano czerwoną lamówką.
Spodnie szyto z granatowego sukna. Wyróżniały się klapą umieszczoną z przodu, która zastępowała rozporek. Klapa ta zapinana była na guziki do oszewki, czyli paska otaczającego talię i dodatkowo wspomagana była dwoma paskami doszytymi do jej boków. Spodnie po bokach posiadały dwie kieszenie wpuszczone w szwy. Nogawki spodni wpuszczano w buty węgierskie, marszczone w kostce, z wysokimi cholewami, które wykonywano z czarnej skóry.
Żonaci mężczyźni na wierzch zakładali granatowe sukmany o kroju słupowym, które również szyto z sukna. U góry zakończone były szerokim wykładanym kołnierzem, który opadał na plecy na kształt trójkąta. Posiadały długie rękawy zakończone mankietami i sięgały kolan. Sukmana z przodu, w górnej części, zapinana była nie na guziki, a na haftki. Z tyłu – od okolic pasa – posiadała suto marszczone fałdy. Dolne poły sukmany podbite były czerwonym suknem. Zwykle noszono ją nie zapiętą, tak że poły te odchylały się na boki i były widoczne.
Męski strój wieńczył zakładany na głowę czarny filcowy kapelusz. Posiadał on szerokie rondo, nad którym widniała czarna rypsowa wstążeczka, która okalała główkę kapelusza. Dodatkowo w trakcie wesela kapelusz swata przystrajano bukiecikiem z kwiatów, a na plecach jego sukmany przypinano nieco ukośnie niebieską półjedwabnicę ozdobioną naszytymi zielonymi i czerwonymi wstążeczkami i gałązkami.
Zimą mężczyźni nosili sukienne czapki z wysokim futerkowym otokiem.
Stroje kobiece
Podobnie jak mężczyźni, kobiety nosiły białe płócienne koszule. W drugiej połowie XIX w. dziewczęta zakładały na nie czerwoną lub granatową sznurówkę zdobioną białymi taśmami pasmanteryjnymi ułożonymi po dwie dookoła krawędzi. Niestety, nie zachowały się one do naszych czasów, więc nie możemy określić ich dokładnego wyglądu. Natomiast mężatki na koszulę zakładały kabatek typu rurok. To wykonane z granatowego sukna nakrycie górnej części ciała, podszyte czerwoną tkaniną o dopasowanym, obcisłym fasonie. Łukowate cięcia na plecach przechodziły poniżej pasa w charakterystyczne zdobienia w postaci falban przypominających właśnie rurki, skąd jego nazwa. Kabatek u góry zakończony był kołnierzem wykładanym na ramiona, który wykończony był ozdobnym wycięciem materiału w ząbki. Z przodu, podobnie jak w przypadku męskich nakryć wierzchnich, posiadał dwa rzędy białych szklanych guzików. Te jednak nie były wykorzystywane do zapinania, a pełniły funkcję ozdobną. Faktyczne zapięcie kabatka stanowiły haftki. Dodatkowo mankiety rękawów także ozdabiano guzikami, takimi, jak z przodu kabatka.
Na wierzch kabatka zakładano krezę wykonywaną najczęściej z białego płótna. Haftowana była białymi nićmi haftem dziurkowanym. Na nią zakładano korale, które z tyłu zdobiła kolorowa wstążka.
Na dół kobiety zakładały wykonany z płótna biały podspódnik, który zdobiły zakładki i koronkowe falbanki. Ta część stroju była w zasadzie niewidoczna, gdyż na podspódnik młodsze kobiety zakładały spódnik koloru czerwonego z wąskimi białymi pasami, albo też długie spódnice w kwieciste lub geometryczne wzory o różnych kolorach. Starsze kobiety nosiły spódnice w bardziej stonowanych, ciemniejszych kolorach.
W końcu XIX wieku na spódnik zakładano zazwyczaj białe fartuchy, które wykonywane były z cienkiej wełenki w jasnoniebieskie, pionowe prążki. Fartuch ułożony był z przodu w zakładki i przyszyty do paska z tego samego materiału, który wiązano z tyłu. Panny zakładały również białe fartuchy zdobione haftem angielskim lub snutkowym. Mężatki dla odmiany nosiły barwne, gładkie atłasowe fartuchy lub płócienne z białymi wzorami kwiatowymi haftowanymi haftem atłaskowym.
Głowę mężatek zdobiły białe tiulowe czepce w dwóch wariantach. Pierwsze z nich to kopki, zwane tu również czopkami. Ich denka zdobione były ręcznym haftem białym przewlekanym, przedstawiającym motywy roślinno-kwiatowe. Czepiec tego typu otoczony był tiulową ryżką, a dodatkowo mężatki zakładały na niego kolorową jedwabna chustkę, zwaną jedwabnicą, zwiniętą w rulon. Z obu jego stron doszywano wiązadła, które puszczano luźno. U panien były one również tiulowe i także zdobione haftem. Czepce mężatek wiązano natomiast pod brodą w kokardę szerokimi, broszowanymi we wzór kwiatowy wstęgami jedwabnymi. Drugim wariantem były tzw. czepki „z uszkami”, czyli z dwoma klapami w formie półokręgów. Na tego typu czepkach haftowany motyw na denku przypominał rozetę wypełnioną motywami roślinno-kwiatowymi. Nie posiadały one wiązadeł. Jest to starszy typ czepca i najprawdopodobniej noszone były one przez starsze kobiety.
Ponadto w stroju druhny do czepca wiązano z tyłu białe, jedwabne wstęgi broszowane w wielobarwne kwiaty, które sięgały pasa. Dwie takie wstęgi wiązano u góry w kokardy. Dodatkowo główka czepca zdobiona była krótkimi, różnokolorowymi wstążeczkami, piórkami i świecidełkami.
W słotne dni kobiety zakładały na głowę i czepiec wełniane, wielobarwne chusty wełniane o wzorach tureckich z czarnymi frędzlami dookoła. Takie same chusty, ale zarzucone na ramiona nosiły też w nieco pogodniejsze dni.
Na nogach kobiety nosiły białe pończochy, na które zakładały czarne skórzane trzewiki.
Katarzyna Helak