Stroje ludowe

Ziemie, na których noszono strój zwany biłgorajskim, a incydentalnie także biłgorajsko-tarnogrodzkim, położone są w Małopolsce. Jeszcze w pierwszych dziesięcioleciach XX w. ubiór ten przywdziewano powszechnie we wsiach leżących na Równinie Biłgorajskiej, głównie na terenach śródleśnych (Lasy Sieniawskie), przez które przepływają dwa dopływy Sanu: Bukowa i Tanew. Centralne miasto tego obszaru to Biłgoraj. Tereny, gdzie interesujący nas ubiór noszono położone są po obu stronach Tanwi (w jej górnym biegu). Na północy sięgają za Biłgoraj, na wschodzie naturalną granicę ich występowania stanowi Puszcza Solska, na zachodzie i południu nie dosięgają do Sanu. Podstawą utrzymania ludności tego regionu było rolnictwo, mimo że przeważały tam gleby ubogie (rdzawe, bielicowe i bielice). Duże znaczenie ekonomiczne miała tam hodowla (bydła, owiec, nierogacizny), prace leśne i potajemnie uprawiane łowiectwo.

Strój biłgorajski to ubiór bardzo skromny, o prostych archaicznych krojach i prawie w całości wykonany z tkanin samodziałowych. Przestano go powszechnie nosić już w okresie międzywojennym, a II wojna światowa doprowadziła do prawie zupełnego jego zarzucenia. Na strój męski przeznaczano samodziały wełniane i lniane, na kobiecy natomiast prawie wyłącznie lniane. Generalnie, w ubiorze tym dominują dwie podstawowe barwy: w męskim – biel i brąz, w kobiecym – biel. Jego zdobienia mają przede wszystkim kolor czerwony, czarny i niebieski, niekiedy granatowy, sporadycznie zielony.

Na bardzo skromny ubiór męski składała się płócienna koszula ozdobiona prostym haftem krzyżykowym, lniane spodnie, sukienna sukmana lub lniana albo konopna płótnianka, czapka (gamerka) obszyta wełnianym, granatowym sznureczkiem i ozdobiona chwościkami w tym samym kolorze (niekiedy z dodatkiem przędzy czerwonej), a latem kapelusz słomiany. Ubiór uzupełniały chodaki ze skóry wołowej oraz noszone przez najzamożniejszych buty tzw. tyszowiaki, a ponadto skórzany pas i torba.

Biłgorajski strój kobiecy miał charakter archaiczny i niepowtarzalny, swym wyglądem przypominał literackie i artystyczne wyobrażenia stroju słowiańskiego. Tworzyły go: koszula o kroju przyramkowym, zakładana na nią spódnica (początkowo z samodziału lnianego lub lniano-wełnianego, a w późniejszym okresie z tkanin fabrycznych) oraz osłaniająca ją płócienna zapaska. Najbardziej skomplikowany w tym ubiorze był przystrój głowy. U mężatki, składał się z czepka rozpiętego na drewnianej obręczy (chamełce), którą otaczał pas płótna (zatyczka, półpółka), a od pierwszych lat XX w. tzw. oberek. Na nie zakładano chustkę płócienną lub tybetową albo płat tkaniny (nakrywka, płachta, zawicie). Dziewczęta chodziły zwykle z odkrytą głową, przy okazjach szczególnie uroczystych i jako panny młode zakładały wianek (podwstążnik). Także do ślubu, przywdziewały opasane pasem okrycie wierzchnie zwane żupanem, które donaszały już jako mężatki. W dni chłodne, wszystkie niewiasty (niezależnie od stanu cywilnego), szczególnie wtedy gdy zakładały sukmanę (zwykle noszoną uprzednio przez mężczyznę) lub biały kożuch z czerwono-zielonym haftem, osłaniały głowę chustkami tybetowymi lub z grubego płótna. Powszechnie stosowanym okryciem wierzchnim były różnorodne chusty, zarzucane na ramiona. Na stopy, po owinięciu ich lnianymi onucami, zakładały skórzane chodaki, identyczne jak te noszone przez mężczyzn, a w początkach XX w. coraz częściej sznurowane, czarne trzewiki na niezbyt wysokim obcasie. Bardzo cennym uzupełnieniem stroju damskiego były korale prawdziwe. Szczególnie ceniono sobie naszyjniki z prawie kulistych paciorków, z korala o barwie różowej.

Elżbieta Piskorz-Branekova

BIBLIOGRAFIA

Arnekker E., Chałupnictwo sitarskie w biłgorajskim, Warszawa, 1933

Bazielich. B., Strój ludowy w Polsce. Opisy i wykroje, Warszawa 1997

Błachowski A., Hafty polskie szycie, Tradycje i współczesność polskiej sztuki ludowej, Lublin – Toruń, 2004

Gadomski S., Strój ludowy w Polsce, Warszawa, 1995

Czerepińska J., Czerepiński A., XVIII – wieczny ludowy strój biłgorajski na obrazach wotywnych z Puszczy Solskiej, [w:] Polska Sztuka Ludowa, 1961

Dąbrowski S., Czapka i kapelusz w lubelskim, 1930

Dąbrowski S., Pasy lubelskie, 1929

Fischar A., Zarys etnografii woj. lubelskiego

Frankowski E., Sukmany ludu polskiego, Warszawa, 1928

Greniuk P., Druki ludowe na płótnie w południowej Lubelszczyźnie, [w:] Polska Sztuka Ludowa, 1948

Haft i zdobienie stroju ludowego, pod redakcją Kazimierz Pietkiewicza, Warszawa, 1955

Haft ludowy. Pod redakcją Aleksandra Błachowskiego, Toruń, 1979

Kaznowska-Jarecka B., Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, Atlas Polskich

Strojów Ludowych, Wrocław, 1958

Kępa E., Zdobnictwo strojów ludowych Lubelszczyzny, 1984

Kilka wiadomości o odzieży ludowej w guberni lubelskiej z materiałów nadesłanych na wystawę rolniczo-przemysłową w Lublinie w r. 1901, [w:] Wisła, 1912

Kolberg O, Lubelskie, cz. 1 i 2, Kraków, 1883

Malewska Z., Gorset w ludowym stroju polskim, [w:] Prace i materiały Etnograficzne, 1961, cz. 1, Lubelskie

Manugiewicz J., Polskie stroje ludowe, Łódź

Moszyński K., Kultura ludowa Słowian, t. 1 i 2, Kraków 1929 i 1934

Osińska-Piskorz E., Stroje ludowe [w:] Sztuka ludowa Zamojszczyzny, Zamość

Petera J., Stroje ludowe Lubelszczyzny, Kalendarz Lubelski, 1973

Piskorz-Branekova E., Polskie stroje ludowe, Warszawa cz. I, 2004,cz. II i III, 2007

Przeworska J., Ubiory ludowe, Warszawa, 1954

Reinfuss R., Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa, 1953

Świeży J., Ludowe stroje głów kobiecych w woj. lubelskim, [w:] Prace i Materiały Etnograficzne, 1961, cz. 1., lubelskie

Świeży J., Stroje ludowe Lubelszczyzny, Warszawa, 1954

Świeży J., Ubiory i tkaniny ludowe, Lublin, 1960

Pobierz wzory haftów (.zip)

W stroju kobiecym haft zdobił koszule, zatyczki, nakrywki i zapaski. Na wszystkich tych elementach miał on układ pasowy, a haftem pokrywano najczęściej ich krawędzie i linie szwów. Na koszuli znajdował się w miejscach zszycia przyramków z przodami, plecami i rękawem, zdobił także kołnierzyk i mankiety. Na zapasce wyszywano go wzdłuż jej dołu i przez środek (przysłaniając i wzmacniając szew łączący dwa płaty płótna). Na nakrywce umieszczano go przy obu węższych brzegach i wzdłuż środkowego fragmentu dłuższego boku. Na zatyczce haft był najbogatszy i szerokim pasem pokrywał całą jej powierzchnię. Wyszycie tworzyły motywy ułożone w równoległych liniach prostych, ząbkowanych i falistych. Najbardziej rozbudowanym i najczęściej występującym motywem była ślimacznica (spirala), haftowana jako pojedyncza, podwójna lub potrójna. Wyszycia były najczęściej jednokolorowe, przeważnie w kolorze czerwonym, w drugiej kolejności czarnym, niekiedy (w początkach XX w.) sporadycznie także w niebieskim. Jedynie na południowych krańcach regionu zdarzały się kompozycje czerwono-czarne lub czerwono-czarno-niebieskie. Hafty te wykonywano głównie łańcuszkiem i atłaskiem prostym. W stroju męskim skromnym, najczęściej czarno-czerwonym haftem krzyżykowym zdobiono naroża kołnierzyków i mankiety koszul.

Elżbieta Piskorz-Branekova

Strój biskupiański, zwany również dzierżackim, występował na terenie zwanym dawniej Biskupizną. W znaczeniu etnograficzno-kulturowym Biskupianie to grupa etniczna obejmująca południową część Wielkopolski, na południe od Gostynia, na której znajduje się ponad 30 wsi, leżących wokół Krobi, Domachowa i Żytowiecka. Na powstanie nazwy tej grupy wpłynęła trwająca 600 lat przynależność tego obszaru do biskupów poznańskich. Krobia do 1927 r. była letnią rezydencją biskupów, a do dzisiaj stanowi centrum dawnej Biskupizny. W latach 1808 – 1823 chłopi z tych ziem zostali uwłaszczeni. Ziemia na tym terenie była urodzajna, a położenie na szlaku handlowym łączącym Wrocław i Poznań korzystne. Wspólna historia i rozwój sprzyjały poczuciu przynależności regionalnej, które pozwoliło stworzyć własną bogatą kulturę, której znakiem rozpoznawczym stał się jednorodny strój. Zmieniając swoją funkcję zachował się on do dziś.

Już w okresie międzywojennym, na terenie Biskupizny powstał zespół folklorystyczny, założony przez miłośnika tego regionu, Jana Bzdęgę z Domachowa. Dzięki jego działalności zaczęła się kształtować świadomość odrębności regionu, folkloru i jego znaczenia dla tradycji. W 1936 r. powstała wydana w Kościanie (ówczesnym mieście powiatowym) książka „Biskupianie”, która nabrała wartości niepowtarzalnego dokumentu etnograficznego. Ilustracje do tego wydania, które wykonał W. Boratyński są znane wszystkim miłośnikom strojów ludowych. Pomimo zmian jakie dokonały się w okresie powojennym, strój ten przetrwał jako kostium – ubiór paradny, nadając rangę uroczystościom kościelnym, narodowym i rodzinnym.

Mężczyźni na terenie Biskupizny ubierali się w zależności od mody. Zimą nosili czapki futrzane i rogatywki, w dni odświętne kapelusze: najstarsze miały duże ronda i półkoliste główki. Po wojnie Biskupianie zaczęli nosić czarne pilśniowe kapelusze, takie jakie były dostępne w handlu. Kapelusze, niezależnie od wyglądu, opasywano czarną taśmą lub wstążką. Koszule na lato szyto z fabrycznego płótna, a na zimę z barchanu. Krój koszuli składał się z karczku, do którego doszyty był przód z dużym rozcięciem, tył oraz długie rękawy. Koszule pod szyją zawiązywano czerwoną lub białą wstążką. Na koszulę często zakładano oddzielny kołnierzyk, chroniący całość koszuli przed ubrudzeniem. Kamizelki tzw. sukienne westki szyte były z fabrycznego sukna w kolorze czarnym. Zapinano je na dwa rzędy białych guziczków. Na kamizelę zakładano kaftan – jakę w kolorze biskupim, o kroju do pasa, również zapinaną na dwa rzędy białych guziczków. Koszule wpuszczano w spodnie. Powszechnie noszonymi były „bryczesy” – bufiaste u góry, u dołu dopasowane do łydki. Najstarsze spodnie były lniane, później pojawiły się płócienne białe oraz sukienne. Wierzchnim okryciem była sukmana z dużą ilością fałd z tyłu, zwana wołoszką, uszyta z czarnej sukiennej tkaniny. Na nogi zakładano wysokie buty z cholewami.

Strój kobiecy składa się z części, które zakładane były w zależności od wieku, stanu cywilnego i pory roku. Różnego rodzaju i wielkości chustki noszone były zarówno przez panienki jak i mężatki. Najbardziej charakterystyczne to tzw. tureckie, francuskie, pluszowe, czarne . Świątecznym nakryciem głowy zarówno dla mężatek, panien jak i dziewczynek były kopki, różniące się między sobą krojem. Dziewczynki nosiły czepek uszyty z tiulu, składający się z denka i dwóch szarf do zawiązania. Czepki starszych dziewczyn oraz mężatek oprócz denka miały doszyty z tyłu tiulowy okap. Mężatki na czepce zakładały także chusty, które tworzyły tzw. budy. Najstarsze koszule kobiece miały krój przyramkowy i zakładano do nich mocno krochmalone, haftowane ręcznie, tiulowe kryzy. Na koszulę zakładano spódnik. Nazywano tak zarówno samą spódnicę jak i spódnicę z doszytym stanikiem, zwanym sznurówką. Spódnice były mocno marszczone w pasie i wszyte w oszewkę, a u dołu miały po kilka zaszytych zakładek. Często kobiety zakładały kilka spódnic jednocześnie. Pod spód zakładano halki czyli spódniki spodnie a jedną z nich była watówka – rodzaj pikowanej halki. Młode kobiety nosiły często kolorowe, atłasowe spódniki tzn. sukienki bez rękawów. Do spódników noszono zapaski z wzorzystych tkanin jedwabnych, żakardowych, atłasowych – jednokolorowe lub w kwiaty, w okresie powojennym malowane ręcznie. Po II wojnie światowej, panienki nosiły płócienne zapaski-fartuchy, haftowane w kolorowe kwiatuszki z koronkowymi wstawkami.

Kobiety starsze zakładały kaftany, tzw. jaczki. Inne były noszone na co dzień, a inne od święta. Najstarsze, czarne, były mocno wcięte w pasie, z dużym kołnierzem. Później noszono czarne, atłasowe, o prostym kroju z doszytą u dołu koronką. Na nogi zakładano białe pończoszki oraz skórzane trzewiki. Każda z kobiet starała się posiadać biżuterię. Najbardziej cenione były korale prawdziwe, w późniejszym okresie noszono kamieniaki, a następnie sztuczne korale przypominające prawdziwe. Współcześnie strój kobiecy, podobnie jak męski, pełni rolę kostiumu i zakładany jest na szczególne okazje.

Alicja Woźniak

BIBLOGRAFIA

Glapa A., Strój Dzierżacki, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1953

Gutkowska M., Historia ubiorów, Lwów. – Warszawa, 1932

Hładykowicz K. J., Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV-XIX w., Lwów 1932

Fryś- Pietraszkowa E., Strój [w:] Stuka ludowa w Polsce, E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Pokropek, Warszawa, 1988

Jackowski A., Strój świąteczny [w:] Polska sztuka ludowa, Warszawa 2002

Janowski A., Na Biskupiźnie i Pałukach, Kościan 1935

Karwicka T., Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995

Klinkowski E., Gostyń w r. 1793, Kronika Gostyńska, Seria VI, nr 7, Gostyń 1934

Kolberg O., Lud W. Ks. Poznańskiego Seria X, część II, III, V, Kraków 1876, 1877, 1880

Królikowska E., Polski strój ludowy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, katalog wystawy, Łódź 1983

Królikowska E., Ludowe tkactwo dekoracyjne w Polsce środkowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, t.24, Łódź 1989

Piskorz-Branekowa E., Polskie stroje ludowe, Warszawa 2006

Przeworska J., Ubiory ludowe, Warszawa 1954

Sobkowiak L. i Krotowski L., Strój Ludowy, Stary Gostyń, Poznań 1938 r.

Praca zbiorowa, wstęp Skibińska A., wpowadzenie Brencz A., katalog Rosińska I., Suknia wydaje ludzkie obyczaje. Wielkopolskie stroje ludowe w zbiorach Muzeum Etnograficznego, Muzeum Narodowe w Poznaniu 2005 r.

Stachowski WŁ., Dawny strój ludowy w powiecie gostyńskim, Kronika Gostyńska, T.IX, nr.8, Gostyń 1938

Szulc P.T., Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu, Kronika Gostyńska, Seria III, nr 9, Gostyń 1932

Szulc P.T., Z życia płócienników krobskich w XVIII wieku, Kronika Gostyńska, Seria V, nr 10, Gostyń 1933

Turkowski L., Biskupizna, Kronika Gostyńska, T.IX, nr 4, Gostyń 1938

Strój Krakowiaków Zachodnich

Ludność zamieszkującą tereny rolniczo-przemysłowe, położone wokół Krakowa (obecnie wsie te stanowią często jego dzielnice) określa się mianem Krakowiaków Zachodnich. Nosili oni najbardziej znany polski strój ludowy. Ważnym momentem dla utrwalenia się jego popularności i uznania go już w XIX w. za narodowy, stały się wydarzenia związane z Powstaniem Kościuszkowskim (1794 r.). Wtedy to Naczelnik Kościuszko przywdział krakowską sukmanę, dla podkreślenia zasług chłopów-kosynierów w zwycięstwie pod Racławicami. Sukmana i rogatywka po utracie niepodległości stały się rodzajem uniformu wojskowego, używanego zarówno na ziemiach polskich jak i poza nimi.

Ponadto na rozwój i popularyzację stroju krakowskiego wpłynęło także istnienie w latach 1815-1846 Rzeczpospolitej Krakowskiej, a w większym jeszcze stopniu fascynacja kulturą tego regionu artystów młodopolskich. Ich powstałe na przełomie XIX i XX w. dzieła spowodowały rozprzestrzenienie się tzw. mody krakowskiej na obszarze całej Polski. Uszyte według niej ubiory noszone były na wsi jako strój odświętny, a w mieście stały się okazjonalnie używanym kostiumem, uświetniającym uroczystości kościelne i państwowe.

Charakterystycznym dla tego regionu kobiecym nakryciem głowy były chusty czepcowe: białe z haftem lub kolorowe z nadrukiem. Nosiły je przede wszystkim mężatki, ale także i panny. Te ostatnie przystrajały je dodatkowo kwiatami i kolorowymi szpilkami, a spod chusty widoczne były ich warkocze. W dni chłodne, przy okazjach mniej reprezentacyjnych, kobiety zakładały na głowę małe chustki tybetowe lub jedwabne, wiązane na karku. Były one najczęściej czerwone lub ozdobione kwiatowymi motywami utrzymanymi w gamie czerwieni (najczęściej róża z listkami i pąkami). Ponadto, do ślubu i będąc druhnami dziewczęta zakładały wianki z różnobarwnych sztucznych kwiatów. Krakowianki przywdziewały koszule z lnianych tkanin samodziałowych lub bawełnianych płócien fabrycznych. Na nie zakładały gorsety lub kaftany oraz długie, sięgające prawie do ziemi spódnice, osłonięte krótszymi nieco zapaskami, zakrywającymi przód, boki a także część tyłu spódnicy. Jako okrycia wierzchniego używały żupaników, sukienek, białych kożuchów i różnorodnych chust na ramiona. Nogi obuwały w sznurowane, czarne trzewiki na dosyć wysokim obcasie lub w buty z cholewami i harmonijką w okolicach kostki (takie jak męskie). Kosztownym uzupełnieniem stroju była biżuteria z korala prawdziwego lub jego imitacji: noszono koralowe naszyjniki, niekiedy z krzyżem, spinki do koszul oraz pierścienie.

Strój męski, tak jak i kobiecy, szyto prawie wyłącznie z tkanin fabrycznych. Jego najważniejszym elementem, wręcz utożsamianym z regionem, była biała sukmana. Na głowę zakładał Krakowiak czarny kapelusz z główką wysoką i stożkowatą lub niską i miękką, białą magierkę lub czerwoną rogatywkę. Nosił koszulę z lnianego płótna samodziałowego lub bawełnianego fabrycznego o kroju przyramkowym, wpuszczoną w spodnie, szyte z bawełnianej tkaniny, przeważnie w wąskie czerwone paski lub z białego samodziału lnianego. Na koszulę zakładał kaftan bez rękawów lub z rękawami, sukmanę, płótniankę, a zimą biały kożuch z mankietami i kołnierzem z czarnego futra. W czasie dni wilgotnych dla ochrony kożucha zakładano na niego sukmanę. W pasie Krakowiak opasywał się pasami dwojakiego rodzaju: z brzękadłami lub trzosem, na nogi zakładał buty z cholewami, owijając uprzednio stopę lnianą onucą. Uzupełnieniem stroju były srebrne lub bakwunowe spinki oraz pierścienie z koralem lub jego imitacją.

Elżbieta Piskorz-Branekova

Bibliografia

Bartuszek J., Fotografie Ignacego Kriegera i Juliusza Dutkiewicza [w:] Zwykłe – Niezwykłe. Fascynujące kolekcje w zbiorach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, red. Czyżewski A., Warszawa 2008

Bazielich. B., Strój ludowy w Polsce. Opisy i wykroje, Warszawa

Błachowski A., Hafty polskie szycie, Tradycje i współczesność polskiej sztuki ludowej, Lublin – Toruń, 2004

Gadomski S., Strój ludowy w Polsce, Warszawa, 1995

Gołębiowski Ł., Lud polski. Jego zwyczaje, zabobony, Kraków, 1830 Gołębiowski Ł., Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego, Kraków, 1863

Bittner-Szewczykowa H., Łoktusze Chustki Szale, Kraków

Frankowski E., Sukmany ludu polskiego, Warszawa, 1928

Fryś-Pietraszkowa E., Ubiory. Wieś Rudawa i jej okolice, [w:] Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego „Prace Etnograficzne”, z. 12, 1980

Fryś-Pietraszkowa E., Strój [w:] Sztuka Ludowa w Polsce, Warszawa, 1988

Gašpar J., Tatr Starě Pohľadnice Rozprávajú. Świadectwo Dawnych widokówek, Poprad, 2002

Haft i zdobienie stroju ludowego, pod redakcją Kazimierz Pietkiewicza, Warszawa, 1955

Kamocki J., Przyczyny rozpowszechniania się stroju krakowskiego jako stroju narodowego, [w:] Polska Sztuka Ludowa, 1976, nr 2

Kantor R., Krakowiacy, Kraków, 1988

Kitowicz J., Opis obyczajów za panowania Augusta III, Warszawa, 1985

Kolberg O., Krakowskie, część I, Kraków, 1971

Kowalska-Lewicka A., Ludowy strój krakowski strojem narodowym, Polska Sztuka Ludowa, 1976, nr 2

Królikowska E., Polskie stroje ludowe, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, , Łódź, 1983

Jacher-Tyszkowa A., Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym, [w:] Polska Sztuka Ludowa, 1975, nr 4

Mączyński J., Włościanie z okolic Krakowa w zarysie, Kraków, 1858

Moszyński K., Kultura ludowa Słowian, t. 1, Warszawa, 1967

Mróz K., Village Fashion, katalog wystawy, Ostrołęka, 2010

Piskorz-Branekova E., Polskie stroje ludowe, Warszawa cz. I, 2004,cz. II i III, 2007

Polaczek S., Wieś Rudawa, Warszawa, 1982

Polaczek S., Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskim. Monografia historyczno – geograficzna, Kraków, 1914

Przeździecka M., Sztuka i zwyczaje ludowe, [w:] Ziemia Chrzanowska, Monografia, red. Lewandowaka J., Kraków, 1969

Radzimirska-Pąkowska A., Strój krakowski jako strój narodowy, [w:] Etnografia Polska, 1988, z. 2

Seweryn T., Krakowskie klejnoty ludowe, Kraków, 1935

Seweryn T., Strój Krakowiaków Wschodnich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław, 1960

Seweryn T., Czarodziejstwo igły, [w:] Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Kraków, 1972

Szewczyk Z., Przemiany stroju ludowego w okręgu Wolnego Miasta Krakowa, [w:] Polska Sztuka Ludowa, 1976, nr 2

Szewczyk Z., Strój ludowy, [w:] Monografia powiatu myślenickiego. T. 1, 2, red. Reinfuss Roman, Kraków, 1970

Talko-Hryncewicz J., Krakowiacy współcześni, Kraków, 1927

Tetmajer W., Ubiory ludu polskiego, Krakowskie, T. 1,2, Kraków, 1904, 1909 Turska J., Polski haft ludowy, Warszawa, 1997

Ubiory ludu polskiego, t. 1 i 2, 1904

Udziela S., Materiały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolic, Kraków, 1863

Udziela S., Hafty ludowe Krakowskie, Kraków, 1905

Udziela S., Polskie hafty ludowe, Krakowskie hafty białe, Kraków, 1930

Udziela S., Krakowiacy, Kraków, 1924

Udziela S., Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Kraków, 1930

Pobierz wzory haftów (.zip)

W stroju męskim Krakowiaków Zachodnich haft zdobił jedynie koszule. Na ich przodach i kołnierzyku występowały niewielkie białe motywy, wykonane ściegami atłaskowymi. Natomiast w ubiorze kobiecym wyszycia oprócz koszul przystrajały także gorsety, niekiedy kaftany i spódnice, a przede wszystkim płócienne chusty czepcowe i zapaski. Koszule, zapaski i wiązane w czepiec chusty zdobił przede wszystkim haft biały – angielski. Wśród tworzących go motywów dominują elementy roślinne (kwiatki, listki, motyw winnego grona), ale występują także serduszka, palmety i różnego rodzaju ślimacznice. Wszystko to wzbogacone jest kombinacjami dziurek różnej wielkości oraz ząbkami, których obdziergane krawędzie stanowią często wykończenie brzegów. Hafty rozmieszczano na przedzie koszuli, wzdłuż trzech boków zapaski i na narożach chusty widocznych po jej wywiązaniu w czepiec. Do wykonania tych haftów używano wielu ściegów, przede wszystkim za igłą (stebnówka, sznureczek), dzierganych (dzierganie właściwe, łańcuszek, gałązkowy) oraz atłaskowych (atłasek płaski, wypukły i na podkładzie). Stosowano także ażur przekłuwany, a sporadycznie wycinany. Na pozostałych częściach stroju haft był wielokolorowy. Wykonywano go ściegami przed igłą, za igłą oraz atłaskowymi. Ten typ zdobienia stał się modny przed I wojną światową. Jego drobne początkowo kwiatki, rozrastały się w duże realistyczne róże lub piwonie.

Elżbieta Piskorz-Branekova

Na terytorium Puszczy Białej, położonej w widłach Bugu i Narwi, wyodrębniły się dwie grupy kulturowe: ostrowsko-wyszkowska i pułtuska. Ich granice wyznaczało wiele cech kultury tradycyjnej, między innymi noszony tam strój. Pierwotnie w pierwszej z grup podstawą utrzymania była gospodarka puszczańska, związana z eksploatacją terenów leśnych, w drugiej – rolnictwo. Strój grupy ostrowsko-wyszkowskiej, której centralne punkty stanowiły miejscowości: Brańszczyk, Poręba, Brok i Osuchowa, wyszedł z powszechnego użycia już na przełomie XIX i XX w. Natomiast ubiór grupy pułtuskiej (okolice Pniewa, Obrytego, Porzędzia, Woli Mystkowskiej) przetrwał dłużej. Męski przestał być co prawda noszony w początkach XX w., ale kobiecego używano do czasów II wojny światowej. To właśnie strój pułtuski jest zwyczajowo traktowany jako typowy dla kurpiowskiej Puszczy Białej.

Strój męski był bardzo skromny i pozbawiony ozdób. W jego skład wchodziła latem czapka typu maciejówka (capka), zimą – stożkowata, szyta z czarnego futra baraniego, odwróconego runem do wierzchu (majdan); ponadto: lniana koszula, spodnie (portki) z samodziału lnianego, tkaniny bawełniano-wełnianej w pionowe paski lub sukna oraz kamizelka lub marynarka (letnik). Kamizelka miała prosty krój i okrągły podkrój przy szyi, szyta była z ciemnych, bawełniano-lnianych tkanin samodziałowych. Na marynarki przeznaczano ciemne tkaniny fabryczne, a w początkach XX w. miały one już krój typu miejskiego. Najważniejszym, najkosztowniejszym i najefektowniejszym elementem stroju męskiego była biała lub szaro-brunatna sukmana (sukman, sukmanek) z chlapkami, lamowana czarną taśmą. Przepasywano ją tkanym pasem: czerwonym w dni świąteczne, a czarnym lub granatowym w powszednie. Pas otaczał talię mężczyzny i związywany był w węzeł na jednym z boków. Zimą przywdziewano kożuchy ze skór czarnych baranów, wyprawianych na kolor jasnobrązowy. Miały one prosty krój, nie posiadały zapięcia, a ich jedyną ozdobą był duży, wykładany kołnierz z czarnego runa owczego. Na nogi mężczyźni zakładali skórzane chodaki (buśki) lub buty z cholewami.

Na ubiór kobiecy składało się znacznie więcej elementów i był on też dużo bardziej zdobny. Na głowie najpowszechniej noszono różnego rodzaju chustki (płócienne lub wełniane, mniej lub bardziej ozdobne). Pod koniec XIX w. kobiety zamężne, w dni świąteczne zakładały przysłonięty w części chustką tybetową czepek ze skrzydłami, a w początkach XX w. półczepek (cypek ślachecki). Dziewczęta chodziły z odsłoniętą głową, a jedynie w dni chłodne zakładały chustki. Koszule kobiece miały krój przyramkowy, zdobił je biały haft (przeważnie na zakładanych do ślubu) lub czerwony, niekiedy czerwony z pewnymi podkreśleniami wykonanymi nitką czarną. Zdobienia uzupełniała koronka szydełkowa, okalająca kołnierzyk i mankiety. Na koszulę kobieta zakładała suknię (kitel, kieckę z kabatem), składającą się z dwóch części: kiecki czyli spódnicy i kabata – stanika. Wykonywano ją z wełnianego samodziału w pionowe paski. W zależności od okresu kiedy ją noszono miała ona inną kolorystykę i przystrój. Zawsze przód jej przysłaniała zapaska w delikatną kratkę lub poziome paski. Okryciami wierzchnimi w tym regionie były zapaski naramienne (fartuchy od przyodziewku), duże i grube, wełniane i najczęściej kraciaste chusty (noszono je złożone po przekątnej lub na pół) oraz watowany płaszcz tzw. angierka. Ponadto powszechnie używano kaftanów w komórki, rzadziej o asymetrycznym zapięciu. Kobiety do stroju odświętnego nosiły trzewiki na niewielkim obcasie sznurowane białą, czerwoną lub różową tasiemką. Najbardziej pożądaną biżuterią były korale prawdziwe, najczęściej o walcowatych paciorkach (sieczka) z medalem z monety lub krzyżykiem. W latach trzydziestych, kiedy to hafty na koszulach i przystrój na sukni stały się bardzo rozbudowane, miejsce tej kosztownej biżuterii zajęły różnorodne błyszczące koraliki i paciorki.

Elżbieta Piskorz-Branekova

BIBLIOGRAFIA:

Bazielich. B., Strój ludowy w Polsce. Opisy i wykroje, Warszawa 1997

Błachowski A., Hafty polskie szycie, Tradycje i współczesność polskiej sztuki ludowej, Lublin – Toruń, 2004

Chełchowski St., Kurpie [w:] Wisła, t. II, 1888

Chętnik A., Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław, 1961

Ehrenkreutz-Jasińska M., Puszcza Biała. Charakterystyka regionu i jego kultury, Ostrołęka, 1982

Fryś-Pietraszkowa E., Strój [w:]Sztuka Ludowa w Polsce, Warszawa, 1988 Gadomski S., Strój ludowy w Polsce, Warszawa, 1995

Haft i zdobienie stroju ludowego, pod. Red. Kazimierza Pietkiewicza, Warszawa, 1955

Kolberg O., Mazowsze, t. IV, Kraków, 1885-1888

Kotarska J., Twórczość kurpiowska z Puszczy Białej, Pułtusk, 1986

Królikowska E., Polskie stroje ludowe, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, , Łódź, 1983

Krzywicki L., Kurpie, 1892

Piskorz-Branekova E., Polskie stroje ludowe, Warszawa cz. I, 2004,cz. II i III, 2007

Polska sztuka ludowa na Mazowszu, Pułtusk, 1944

Pułtusk. Studia i materiały z dziejów miasta i regionu, t. II, Warszawa, 1975 Turska J., Polski haft ludowy, Warszawa, 1997

Wójcicki K., Kurpie –Gocie, Zarysy domowe, Warszawa, 1842

Żywirska M., Tiulowe czepce kurpiowskie [w:] Polska Sztuka Ludowa, nr 9/10, 1948

Żywirska M., Hafty kurpiowskie Puszczy Białej[w:] Polska Sztuka Ludowa, nr 2, 1948

Żywirska M., Strój kurpiowski Puszczy Białej, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław, 1952

Żywirska M., Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura, Warszawa, 1973

Pobierz wzory haftów (.zip)

HAFTY NA TIULU

Haft na tiulu wykonywano białą bawełną, której grubość dostosowywano do gęstości tiulu. Nitkę przewlekano przez materiał, ściśle odliczając oczka zgodnie z ich kierunkiem, a więc wzdłuż, wszerz i ukośnie, przy czym struktura tkaniny do pewnego stopnia narzucała konieczność stosowania motywów geometrycznych, a przede wszystkim linii łamanej, która dopiero przez częstotliwość załamań sprawiała wrażenie płynnej. Głównymi motywami tego haftu były: gwiazda sześcioramienna, zygzak, wiatrak, kwiatek i gałązka jodłowa.

HAFTY NA PŁÓTNIE

Haft, który utożsamiamy jest ze strojem grupy pułtuskiej rozwinął się w początkach XX w.. Wykonywano go nicią czerwoną, jedynie do podkreślenia szczegółów używając czarnej. Najczęściej do wyszywania stosowano gur lub inne nici bawełniane. Szczytowy okres rozwoju tego haftu przypada na lata dwudzieste XX w. Późniejsze lata przyniosły nienaturalne powiększenie motywów, co spowodowało naruszenie graficznej czystości rysunku. W regionie tym, oprócz czerwonego używano także haftu białego, w obu przypadkach stosując te same motywy i ściegi, a więc: atłaskowy, łańcuszek, stebnówkę, kurpiowski i dziergany. Ten ostatni wykorzystywano głównie do obdziergiwania małych dziureczek. Ścieg o najstarszej proweniencji w tym hafcie, mający także znaczenie konstrukcyjne, to stebnówka.

Ogólnie przyjętą zasadą było, że motywów na kołnierzu, mankiecie i przyramku tej samej koszuli nie łączyła wspólna zasada kompozycyjna. Wszystkie tworzyły oddzielne całości, trzymające się kanonów, wynikających z ich przeznaczenia. Na mankiecie zachowywano szeregowy układ zdobienia, a pasowy szlak motywów biegł zawsze wzdłuż jednego z jego dłuższych boków. Pozostałą powierzchnię zapełniały ułożone według tej samej zasady ziela, koła i półkola oraz inne drobniejsze motywy, zawsze o tej samej wielkości. Natomiast na kołnierzu wyraźnie widoczna była symetryczna budowa ornamentu, a najpiękniejsze motywy znajdowały się zawsze na rogach kołnierzyka. Na przyramkach haft, niezależnie od tworzących go motywów, wykonywano według układu linearnego.

Elżbieta Piskorz-Branekova

Mianem Kurpiów powszechnie określa się ludność, zamieszkującą Puszczę nazywaną obecnie: Zieloną, Myszyniecką lub Kurpiowską. Od wschodu jej granice wyznacza rzeka Pisa, na południu Narew, na południowym-zachodzie dolny bieg rzeki Omulew, na zachodzie zaś środkowy bieg rzeki Orzysz. Natomiast na północy to dawna granica z Prusami, za którą Puszcza zmienia nazwę i nosi już miano Piskiej. Określenie Kurp i Kurpie ma charakter przezwiskowy – wywodzi się od nazwy łapci (kurpi) plecionych z łyka. Sami mieszkańcy tego regionu nazywali siebie Puszczakami, Puszczanami lub niekiedy Puszczykami.

Ziemie te stanowiły własność Książąt mazowieckich, a później królów polskich. Do XVI w., poza niewielkimi enklawami, stanowiły pustki osadnicze. Ich eksploatacja odbywała się dorywczo, poprzez wyspecjalizowane grupy zawodowe: bartników, myśliwych, smolarzy, rybaków, rudników mieszkających we wsiach i miastach okalających te kompleksy leśne. Dopiero potem powstały pierwsze stałe osady, których mieszkańcami byli głównie rudnicy i smolarze. Cała Puszcza Zielona była zasiedlana stopniowo przez XVII i XVIII w., a w zajęciach jej mieszkańców coraz większą rolę zaczęło odgrywać rolnictwo.

Niezbyt urodzajna ziemia i mało sprzyjające warunki gospodarcze miały ogromny wpływ na słabą kondycję ekonomiczną tamtejszej ludności. Odzież szyto prawie wyłącznie z surowców naturalnych: lnu, konopi, owczej wełny. Dopiero w pierwszych latach XX w., na pewne elementy tego ubioru zaczęto przeznaczać tkaniny fabryczne.

Typowym tylko dla tego regionu nakryciem głowy dziewcząt były czółka, kobiety zamężne natomiast, używały oryginalnie wywiązywanych chustek, które niezależnie od stanu cywilnego zakładano na włosy splecione w dwa warkocze. Kurpianki nosiły koszule z lnianych tkanin samodziałowych, a na nie gorsety lub kaftany (pod te ostatnie zamiast koszuli zakładano niekiedy przodziki) oraz spódnice, osłonięte w przedniej części zapaskami. Gorsety pierwotnie były elementem odzieży panien, z czasem zaczęły je nosić także i mężatki, natomiast kaftany używane były przede wszystkim przez niewiasty starsze. Spódnice były szerokie i sięgały prawie do kostek, zakładano na nie zapaski z pasiastych tkanin samodziałowych lub białego płótna (te ostatnie zdobiły wstawki z koronki szydełkowej lub kolorowe hafty). Podobnie jak w innych regionach Polski Centralnej noszono tu zapaski naramienne i duże chusty, pełniące rolę odzieży wierzchniej. Tradycyjne obuwie to plecione z łyka łapcie (kurpie) i chodaki identyczne jak te noszone przez mężczyzn. Oprócz nich Kurpianki używały także różnorodnego obuwia szytego z sukna i innych tkanin. Najbardziej jednak ceniły sobie sznurowane buty skórzane, na niewielkim obcasie. Uzupełnienie stroju stanowiła biżuteria z lokalnego bursztynu kopalnego.

W ubiorze Kurpia rolnika, bartnika i pszczelarza dominowała barwa brązowa, a na jego wykonanie przeznaczano przede wszystkim tkaniny samodziałowe oraz surowce, których dostarczała puszcza i gospodarstwo. Najpowszechniej mężczyźni nosili kapelusze wojłokowe i czapki rogatywki, chociaż używali także kapeluszy plecionych z odpowiednio spreparowanych korzeni sosnowych, maciejówek z lakierowanym daszkiem i czapek futrzanych o stożkowatym kształcie. Koszule z lnianego płótna samodziałowego, o kroju przyramkowym noszono wpuszczane w spodnie – najczęściej także lniane, zimą sukienne. Na koszule zakładano czerwone lub granatowe kaftany i brązowe sukmany. Stopy, po owinięciu onucą, obuwano w łapcie, zwane też kurpiami, chodaki lub będące świadectwem zamożności buty z cholewami. Uzupełnieniem stroju były laski kije robione z drewna jałowcowego lub dębowego, o rączkach samorodnie wygiętych lub rzeźbionych), fajki (fefki z drewna brzozowego z cybuchem bursztynowym, rogowym lub drewnianym, niekiedy całe bursztynowe), krzesiwo, tabakierki (z rogu, kości, drewna, bursztynu) i torba skórzana (wykonana ze skóry borsuczej lub cielęcej, z sierścią po stronie wierzchniej).

Elżbieta Piskorz-Branekova

Bibliografia:

Baranowski J., Najstarszy opis Puszczy Kurpiowskiej, [w:] Ziemia, 1911 Bazielich. B., Strój ludowy w Polsce. Opisy i wykroje, Warszawa, 1997

Bordo A., Puszczaków z nad Narwii sposoby na życie [w:] National Geographic, marzec, 2008

Chętnik A., Z Zielonej puszczy, [w:] Ziemia, V, 1914

Chętnik A., O Kurpiach, Warszawa, 1919

Chętnik A., Kurpie, Kraków, 1924

Chętnik A., Z kurpiowskich borów. Szkice, opowiadania, obrazki i gadki, Lwów, 1930

Chętnik A., Spływ na Narwi. Tratwy, oryle i orylka. Studium etnograficzne, Warszawa, 1935

Chętnik A., Myszyniec. Ośrodek etnograficzny Kurpiów, Nowogród nad Łomżą, 1938

Chętnik A., Przemysł i sztuka bursztyniarska nad Narwią [w:] Lud, 1948/1951, t. 39

Chętnik A., Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław, 1961

Chętnik A., Życie puszczańskie Kurpiów, przedmowa Anna Kutrzeba-Pojnarowa, szkic wstępny Jolanta Socha, Andrzej Woźniak, Warszawa, 1971

Chętnik A., Jantar w sztuce kurpiowskiej,[w:] Polska Sztuka Ludowa, 1973, nr 4

Chętnik A., Z Puszczy Zielonej. Wyboru pism dokonał i wstępem opatrzył Henryk Sypka, Warszawa, 1978

Frankowski E., Sukmany ludu polskiego, Warszawa, 1928

Gadomski S., Strój ludowy w Polsce, Warszawa, 1995

Gołębiowski Ł., Lud polski. Jego zwyczaje, zabobony, Kraków, 1830

Grabowska J. Polski bursztyn, Warszawa, 1982

Grochowski W., Kurpie [w:] Tygodnik Ilustrowany, 1870, seria II

Jastrzębski J., Bursztyniarstwo kurpiowskie, Warszawa, 2002

Jastrzębski J., Bursztyn w dorzeczu Narwi, Łomża, 2005

Kielak B., Sztuka ludowa Puszczy Zielonej i Puszczy Białej, Ostrołęka, 1981

Kolberg O., Mazowsze Stare, t. IV, Kraków, 1888

Kosmowska-Ceranowicz B., Opowieść o bursztynie, Warszawa, 2006

Królikowska E., Polskie stroje ludowe, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Łódź, 1983

Krzywicki L., Kurpie, Warszawa, 1962

Kurpie: Puszcza Zielona, pod redakcją Anny Kutrzeba-Pojnarowej, Warszawa-Wroclaw-Kraków, t. 1 -1962, t. 2 – 1964, t.3 – 1965

Kutrzeba-Pojnarowa A., Prace nad monografią etnograficzną kurpiowskiej Puszczy Zielonej

Leciejewicz K., Kwiatkowska K., Odkrywane piękno bursztynu, Warszawa, 2005

Maciesza A., Puszczanie Przasnyscy. Przyczynek do charakterystyki antropologicznej Kurpiów, Warszawa-Lwów, 1923

Moszyński K., Kultura ludowa Słowian, t. 1, Warszawa, 1967

Niedziałkowska Z., Puszcza Zielona, Bory Ostrołęckie: z przeszłości Kurpiów, Warszawa, 1981

Niedziałkowska Z., Kurpie: Bory Ostrołęckie, Warszawa, 1988

Olędzki J., Sztuka Kurpiów, Wrocław, 1970

Piskorz-Branekova E., Polskie stroje ludowe, Warszawa cz. I, 2004,cz. II i III, 2007

Pol. W., Puszczaki Mazowsza (w obrazach z życia i natury), Kraków, 1869

Poniatowski St., [w:] .Wiedza o Polsce, t. III, 1932

Syska H., A w Zielonej w Myszynieckiej, Warszawa, 1956

Village Fashion, tekst Katarzyna Mróz, katalog wystawy, Ostrołęka, 2010

Zakrzewski A., Z Puszczy Zielonej [w:] Wisła, t. 1, 1887

Pobierz wzory haftów (.zip)

Na Kurpiach haftem zdobiono początkowo jedynie koszule: męskie i kobiece. Było to wyszycie liczone, wykonane głównie stebnówką, łańcuszkiem, sznureczkiem, ściegami za igłą i przed igłą. W męskich koszulach świątecznych, do I wojny światowej, przyozdabiano zaledwie brzeg kołnierzyka (wyszycie najpierw czerwone, potem białe i niebieskie). Bardziej rozbudowany haft znajdował się na koszulach kobiecych. Umieszczano go wzdłuż trzech brzegów kołnierzyka i mankietów oraz na przyramkach (wyszycia najpierw białe, białe z czerwonym lub niebieskim, potem także czerwone i niebieskie).Wszystkie te kompozycje miały głównie układ linearny. Po 1900 roku, męskie i kobiece kaftany zdobiono rzędami stebnówki (ręcznej lub maszynowej). Od II wojny światowej zaczęto upiększać także płócienne zapaski i chustki barwnymi haftami płaskimi o naturalistycznych motywach kwiatowych. Haft na zapaskach miał też układ pasowy natomiast wyszycia na chustkach rozmieszczano według specjalnego schematu, dzięki czemu po wywiązaniu chustki na głowie sprawiał wrażenie jakby pokrywał całą jej powierzchnię.

STROJE ŁĘCZYCKIE

Ziemia łęczycka położona jest w pasie nizin środkowej Polski wzdłuż rzek: Neru i Bzury, graniczy z Sieradzkiem, Kujawskiem, Łowickiem i historycznie powstałą później aglomeracją łódzką. Linia zasięgu stroju przebiega: na wschodzie w okolicach Mąkolic i Mirosławia, na południu Góry Bałdrzychowskiej, Tuszyna, Kurowic i Wilkucic, na północy w pobliżu Kłodawy i Krośniewic. Jedynie na zachodzie jego zasięg nie jest dotąd bliżej ustalony. W minionych wiekach, w Łęczyckiem przeważała własność szlachecka. Około 80% powierzchni stanowiły majątki ziemskie, obok których istniały dobra królewskie i kościelne. Centrum tego regionu stanowi Łęczyca, ale już w XIX w. powstawały inne ośrodki miejskie: Zgierz, Ozorków, Konstantynów i Aleksandrów, w których rozwinął się przemysł sukienniczy, a później wełniany i lniarski. W wielu wsiach pracowali zarobkowo płóciennicy. Rozwijająca się Łódź była miejscem zbytu na produkty rolne. Następowała specjalizacja gospodarstw, z nastawieniem na produkcję warzyw. Zachodzące zmiany cywilizacyjne spowodowały, że już w okresie międzywojennym ludność wsi zarzuciła strój ludowy i upodobniła się do mieszkańców miast. Stąd źródłem opisu stroju łęczyckiego są głównie zbiory Muzeum w Łęczycy oraz Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi.

Strój męski noszony był w tym regionie na przełomie XIX i XX w. Dzielił się na roboczy, codzienny i świąteczny. Mężczyźni nosili czapki, wśród których najstarszymi były tzw. okrągłe, składające się z właściwej części, szytej z zielonego sukna i otoka, robionego z siwego baranka. Ponadto noszono rogatywki i kaszkiety a do kościoła kapelusze. Latem zakładano kapelusze słomkowe. Odświętne koszule, o kroju z karczkiem i stojącym kołnierzykiem, szyto z cienkiego, a codzienne z grubego płótna lnianego. Przodek koszuli, mankiety i kołnierzyk, a więc części widoczne, szyte były z lepszych tkanin np. z kupnego perkalu. Na odświętną koszulę, pod szyję, zakładano zawiniętą chustkę. Portki o kroju z fartuszkiem szyto z samodziałowych tkanin: zielonych w czerwone paski, lub odwrotnie: czerwonych w paski zielone. Bywały również portki jednokolorowe: czarne, granatowe lub modre. Na koszule zakładano jednokolorowy lejbik: granatowy, ciemnozielony lub szary. Okryciem wierzchnim były spencery. Najbardziej charakterystyczne miały czarne, jasnozielone lub modre paski na czerwonym tle. Spencery były krótkie, sięgające nieco poniżej pasa a ozdabiano je czarnymi lamówkami. Paski w spodniach były pionowe, a w lejbiku i spencerze poziome. Sukmany szyte były z wełnianej tkaniny samodziałowej lub fabrycznej, w kolorach: czarnym granatowym lub zielonym. Kołnierz, klapki i mankiety podszywano zielonym suknem. Do sukman noszono skórzane lub wełniane pasy. Spodnie wkładano w wysokie buty z cholewami, zwane ordynaryjnymi lub chłopskimi.

Kobiety zamężne w Łęczyckiem nosiły czepce. Najstarsze to kopki, później noszono czepce z bandażami, a najnowszą modą były półczepce. Ważnym elementem tradycyjnego stroju łęczyckiego były chusty. Noszono ich kilka rodzajów : jedwabnice, tureckie, pluszówki, w kratę, baranówki. Na szczególną uwagę zasługują chusty kamelowe, wykonywane przez kobiety tylko w tym regionie. Robiono je ręcznie, z białej lub czarnej wielbłądziej wełny, zwanej kamelową. Gładki środek, wykonany szydełkiem, okolony był misterną koronką zrobioną przy pomocy widełek w tzw. pawie oczka lub w zęby. Chusty miały niepowtarzalne wzory, a wykonanie jednej trwało około dwóch miesięcy. Najstarsze koszule miały krój poncho, ale najczęściej noszone były przyramkowe lub o kroju na karczku. Ozdabiano je skromnym haftem krzyżykowym lub płaskim w kolorze zielonym lub czerwonym, oraz obszywano szydełkową koronką przy kołnierzyku i mankietach. Na koszulę zakładano samodziałowy wełniak z doszywanym stanikiem, a w parafii tumskiej nawet z kaftanem. Wełniaki tkano na osnowie lnianej z wątkiem wełnianym, splotem rypsowo płóciennym. Początkowo były jednokolorowe: czerwone, zielone, biskupie albo w czarne lub zielone paski. Później wzbogacano ich kolorystykę o fioletowy, niebieski i żółty. Do wełniaków zakładano fartuchy samodziałowe lub szyte z tkanin fabrycznych. Obowiązywał zwyczaj, że starsze kobiety nosiły fartuchy w ciemnych kolorach, młodsze w jasnych. Do wełniaków noszono kaftany, wśród których na uwagę zasługują dulity, okrąglaki i wcinaki. Do najwytworniejszych należały dulity, szyte z ciemnego lub jasno granatowego sukna o skomplikowanym kroju, przypominającym sieradzką mamelkę. Uzupełnieniem stroju były korale: cztery a nawet sześć sznurów bursztynów lub kupowanych na targach paciorków. Powszechnie noszono trzewiki sznurowane czarną tasiemką, a w okresie międzywojennym w modę weszły półbuty z okrągłym czubkiem, zapinane na guziczek. Starsze kobiety nosiły obuwie czarne lub brązowe, dziewczęta – białe.

Alicja Woźniak

Bibliografia

Bąk P., Teksty gwarowe z pogranicza Kujaw i Ziemi Łęczyckiej, [w]: Język Polski, 1956, nr 4

Baranowski B., Wieś łęczycka w XII i XVIII, [w]: Ziemia Łęczycka, Łódź 1964

Grodzka J., Legendy łęczyckie, Łódź, 1960

Grodzka J., Łęczycka sztuka ludowa, [w]: Ziemia Łęczycka” Łódź 1964 r

Grodzka J., Łęczyca i okolice, Łódź, 1972

Dekowski J.P., O ludowym stroju Łęczyckim,[w]: Ziemia łęczycka, 1959

Dekowski J.P., Ważniejsze zwyczaje i obrzędy weselne Łęczyckiego, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Łódź 1964, seria etnograficzna nr 8

Dekowski J.P., Strój ludowy na obszarze Polski środkowej i jego przemiany, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Łódź 1979, Seria Etnograficzna nr 20

Dekowski J.P., Hanke Z., Folklor ziemi łęczyckiej, Warszawa 1981

Dłużewska A., Woźniak A., Łęczyckie chusty kamelowe, Łęczyca – Łódź 2007

Fryś- Pietraszkowa E., Strój [w:] Stuka ludowa w Polsce, E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Pokropek, Warszawa, 1988

Jackowski A., Tkanina [w:] Polska sztuka ludowa, Warszawa 2002

Jackowski A., Strój świąteczny [w:] Polska sztuka ludowa, Warszawa 2002

Karwicka T., Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995

Królikowska E., Polski strój ludowy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, katalog wystawy, Łódź 1983

Królikowska E., Ludowe tkactwo dekoracyjne w Polsce środkowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, t.24, Łódź 1989

Kolberg O., Dzieła wszystkie, tom 22, Łęczyckie, PWM, PTL, Wrocław-Poznań, 1964

Stieber Z., Czerwony jak Łęczyca [w]: Język Polski, 1952, seria nr 10

Wilanowski M.R., Monografia Łęczycy, Kraków, 1898

Piskorz-Branekowa E., Polskie stroje ludowe, Warszawa 2006

Przeworska J., Ubiory ludowe, Warszawa 1954

Praca zbiorowa, Ziemia łęczycka, Łódź, 1972

Woźniak A., Piękno użyteczne. Polskie stroje ludowe, katalog wystawy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, 2004

Woźniak A., Pasiak pasiakowi nierówny. Tradycyjny strój i tkanina ludowa [w:] Na styku regionów. Dziedzictwo kultury ludowej województwa łódzkiego, Pułtusk 2007

STRÓJ OPOCZYŃSKI

Zasięg występowania stroju opoczyńskiego został określony w latach 1949 – 1955 podczas badań terenowych przeprowadzonych przez Janinę Krajewską wraz z Zespołem Etnograficznym Muzeum Archeologicznego Etnograficznego w Łodzi. Obejmował tereny lewobrzeżnej Pilicy, z ośrodkami w Rzeczycy i Sierzchowach, po Rawę Mazowiecką i Lubochnię, a na prawym brzegu wyznaczały go miejscowości: Smardzewice, Opoczno, Drzewica i Odrzywół. O strojach opoczyńskich mieszkańcy sąsiadujących terenów mówili „Idą wszystkie kolory”. Strój posiadał kilka lokalnych odmian: lubocheńską, smardzewicką i odrzywolską, ale najbardziej jednolite są stroje pochodzące ze wsi w okolicach Opoczna. Tereny na których ukształtował się strój opoczyński należały do słabo uprzemysłowionych, a podstawę utrzymania ludności stanowiło rolnictwo i hodowla. Największy rozwój stroju opoczyńskiego nastąpił w okresie pouwłaszczeniowym i trwał do pierwszej wojny światowej. Najstarsze wzmianki o stroju z tego regionu pochodzą z 1828 r., a podstawę do opracowań stanowią zbiory muzealne. Strój ulegał przemianom: zmieniał swoją kolorystykę, krój, a także zdobnictwo. Jego podstawę stanowiły samodziałowe tkaniny lniane na koszule oraz lniano-wełniane o splocie rypsu płóciennego na wełniaki oraz inne elementy stroju. Ubiory opoczyńskie różnią się od strojów sąsiadujących regionów ciemniejszą i bardziej stonowaną kolorystyką pasiaka, oraz zdobnictwem: np. naszyciami z czarnych aksamitnych tasiemek.

Strój męski, podobnie jak kobiecy, szyto z tkanin samodziałowych. Na głowie mężczyźni nosili kapelusze zwane świńskmi ryjkami lub czapki maciejówki, które często noszone są do dzisiaj. Koszule były lniane, później bawełniane, o kroju przyramkowym, z haftowanym napierśnikiem. Początkowo noszono je na wypust, czyli na wierzch spodni i przewiązywano paskiem, później były wpuszczane w portki o prostych nogawkach, marszczone z tyłu i wszywane w pasek. Na koszule zakładano wełniane lejbiki czyli kamizelki oraz spencery – rodzaj krótkiej marynarki, szytej z samodziałów o drobnym, często kostkowym wzorze na czarnym, bordowym lub pomarańczowym tle. Wierzchnim okryciem były sukmany, wśród których najbardziej powszechne były te z czarnymi lamówkami i szamerowaniem. Sukmany przewiązywano pasem tzw. siatkowym – tkanym lub plecionym, najczęściej o pomarańczowym tle. Spodnie wpuszczano w buty o wywijanej cholewie z uszami, przez które przeciągano kolorowe troczki.

Kobiety w Opoczyńskiem nosiły różne nakrycia głowy, w zależności od statusu społecznego. Mężatki wkładały na głowy tiulowe czepce, na których zawiązywano salinówki, lub różnego rodzaju chustki, haftowane ręcznie, między innymi perkalowe. Panny chodziły z odkrytą głową. Jesienią noszono chustki – jesionki w kratę, a zimą jako wierzchnie okrycie grube chustki. Zasadniczą częścią kobiecego stroju były pasiaste kiecki – wełniaki, najstarsze o czarnym lub modrym kolorze tła, w późniejszym okresie pomarańczowe w drobne paseczki, które z czasem stały się szersze i tworzyły coraz większą gamę kolorystyczną. Kiecki sięgały kostek i dopiero w pierwszych latach XX w. uległy skróceniu. Staniki były do nich doszywane. Zmieniła się również forma kiecki na bardziej odętą, pękatą. Powiększająca się skala barw powodowała, że paski zmieniały się na całej szerokości wełniaka bez określonego raportu. Oprócz kiecek noszono spódnice tzw. sorca, szyte również z tkaniny samodziałowej ale lniano-bawełnianej. W XIX w. noszono koszule lniane, później w modę weszły bawełniane. Krój koszul był przyramkowy. Zdobiono je początkowo na kołnierzyku, przyramkach i mankietach haftem liczonym, przeszywanym lub krzyżykowym w kolorach białym, czarnym, czarno-pomarańczowym, czerwonym. W okresie międzywojennym, wraz ze zmianą techniki haftowania, kiedy wszedł w modę haft płaski, zmieniła się kolorystyka haftów na koszulach. Hafty były odtąd wielobarwne. Zestawiany z kiecką do pasa gorset, tkany był na warsztacie czteronicielnicowym o drobnym splotowym wzorze. Późniejsze gorsety szyto z aksamitu, jedwabiu i zdobiono haftem koralikowym czy barwnymi taśmami. Do kiecki zakładano zapaski do pasa, tkane na warsztatach wielonicielnicowych, dające bogate wzornictwo kostkowe w tzw. kuloski, bącki, ząbki. Na ramiona również zarzucano zapaski, jednak dłuższe od tych do pasa i z określonym tłem: czarnym lub pomarańczowym. Typowym zwyczajem opoczyńskim było noszenie kiecki i dwóch zapasek o odmiennych tłach. W chłodne dni zakładano kaftany, szyte podobnie jak gorsety tylko z długimi rękawami. Bogatsze gospodynie jako wierzchnie okrycie nosiły tzw. sukienki uszyte z zielonego sukna, podbite barankiem. Z obuwia najpopularniejsze były sznurowane trzewiki lub zimą buty z cholewami. Całość stroju dopełniały sznury korali z zawieszonymi medalikami albo krzyżykami.

Alicja Woźniak

Bibliografia

Arnold St., Władztwo biskupie na grodzie wolborskim w w. XIII, Rozpr. Hist. Tow. Nauk. Warsz. T. I z.1

Dekowski J.P., Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek, Lud 1954

Gajek J., Metodyka monograficzna opracowywania strojów ludowych, Lud XLI, Wrocław 1954

Kaczorowska B., Wełniany pasiak opoczyński, Polska Sztuka Ludowa, nr 1, Warszawa 1952

Jackowski A., Tkanina [w:] Polska sztuka ludowa, Warszawa 2002

Jackowski A., Strój świąteczny [w:] Polska sztuka ludowa, Warszawa 2002

Karwicka T., Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995

Krajewska J., Haft opoczyński w monografii opoczyńskiej, wykonanej dla Państwowego Instytutu Sztuki w rękopisie

Królikowska E., Polski strój ludowy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, katalog wystawy, Łódź 1983

Królikowska E., Ludowe tkactwo dekoracyjne w Polsce środkowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, t.24, Łódź 1989

Łomiński L., Spała i jej okolice. Krótki szkic historyczny, Łódź 1930

Matuszewski Z., Powiat rawsko-mazowiecki,1929

Seweryn T., Hafty opoczyńskie, Lud XXIV, 1925

Przeworska J., Ubiory ludowe, Warszawa 1954

Woźniak A., Estetyka współczesnego ubioru na wsi na podstawie badań w Klonowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna t.31, 2001

Woźniak A., Ubiór we wsi Jasień – tradycja i współczesność, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna t.32, 2001

Woźniak A., Piękno użyteczne. Polskie stroje ludowe, katalog wystawy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, 2004

Woźniak A., Pasiak pasiakowi nierówny. Tradycyjny strój i tkanina ludowa [w:] Na styku regionów. Dziedzictwo kultury ludowej województwa łódzkiego, Pułtusk 2007

Pobierz wzory haftów (.zip)

W regionie opoczyńskim haftem zdobiono przede wszystkim koszule kobiece i męskie. Ponadto, w stroju kobiecym, przyozdabiał on różnego typu czepki i chustki. Na koszulach kobiecych wyszycie miało układ pasowy (motywy geometryczne i zgeometryzowane roślinne) i było początkowo ściśle związane ze strukturą tkaniny. Haft wykonywano wieloma ściegami. Do najczęściej używanych należały: atłasek prosty lub na podkładzie, ściegi za igłą i gałązkowy, krzyżyk właściwy, łańcuszek, stebnówka, sznureczek. Początkowo, na kołnierzykach, przyramkach i mankietach, wyszycie tworzyły białe lub czerwono-czarne ornamenty. Z czasem kolorystyka poszerzyła się, zwykle jednak utrzymana była w pastelowej tonacji. Przy koszulach męskich wyszycie, na ogół białe, koncentrowało się na ich prostokątnym gorsie. Na tiulowych czepkach haftowano białą nitką motywy roślinne i kwiatowe, wyszywane przy pomocy ściegu przed igłą, atłasku prostego i dziergania właściwego. Kolejny element stroju zdobiony haftem to płócienne chustki, noszone w okresie II wojny światowej. Motywy na nich rozmieszczano na widocznym po wywiązaniu narożniku. Tworzyły je bukieciki okolone niewielkimi kwiatkami na zielonych, ulistnionych gałązkach. Wykonywano je wielobarwnym haftem płaskim o naturalistycznych motywach kwiatowych.

STRÓJ PIOTRKOWSKI

Stroje piotrkowskie noszone były na początku XX w. na obszarze ograniczonym na wschodzie doliną Pilicy, na północy granicami dawnych powiatów rawskiego i łódzkiego, na zachodzie i południu sięgały Głupic, Zawad, Poraja i Ręczna. Ziemia Piotrkowska to obszar położony na rubieżach dawnej Wielkopolski. Od północy sąsiaduje z Mazowszem a od wschodu z Małopolską. Były to tereny rolnicze, z centrami gospodarczymi i handlowymi w Wolborzu, Sulejowie i Rozprzy, obszar przejściowy pomiędzy Wielkopolską a Małopolską. W 1895 r. w „Tygodniku Piotrkowskim” pisano „Coraz mniej krawców umie szyć sukmany i odzież wieśniaczą. Kobiety i mężczyźni przebrani w suknie miejskie, zatracają etnograficzny charakter okolic całych, przerobieni z polskiego włościanina w kosmopolitycznego kolonistę”. Stroje piotrkowskie odróżniały się od sąsiadującego stroju opoczyńskiego na wschodzie, radomszczańskiego na południu, sieradzkiego na zachodzie oraz łęczyckiego na północy. Mimo elementów wspólnych posiadały lokalne odmiany: wolborską i bełchatowską.

Strój kobiecy składał się z nakrycia głowy, którym dla mężatek był czepiec lub półczepek, koszuli, wełniaka, zapaski na ramiona i do pasa. Uzupełniały go: spódnica, wyszywany fartuszek, bluzeczka, gorset haftowany, sznury paciorków oraz trzewiki. Najstarsze koszule miały krój przyramkowy, późniejsze krój z karczkiem, w końcu zostały zastąpione bluzkami. Zdobiono je głównie haftem krzyżykowym: białym i czerwono-czarnym. Mankiety i kołnierzyk obrabiano szydełkiem. Wełniaki szyte były z jednego płata tkaniny długości około 5 – 6 m. Najstarszy typ wełniaka miał tło czerwone, na którym występowały w różnych układach paski, które od końca XIX w. miały wprowadzoną tzw. przeplotkę, czyli splot kostkowy, dający efekt dekoracyjny w postaci geometrycznych wzorków w formie ząbków.

Strój męski zanikał szybciej niż kobiecy. Do elementów wspólnych strojów noszonych przez mężczyzn należały nakrycia głowy: kaszkiety, rogatywki, kapelusze filcowe, a zimą baranice. Koszule męskie szyto z białego płótna lnianego. Starsze były koszule o kroju przyramkowym, a na początku XX w. pojawiły się koszule z tzw. półkarczkiem. Koszule na przodzie miały ozdobiony haftem gors czyli wykład lub nakładany napierśnik, czyli półkoszulek z białego perkalu lub lnianego płótna, haftowany i zapinany na guziczek na lewym ramieniu. Do tego zakładano spodnie, szyte z tkanin samodziałowych w tzw. fałdy (tył był sfałdowany) z ciemnego materiału jednobarwnego lub też wielonicielnicowego, o drobnym wzorze na czarnym, bordowym lub pomarańczowym tle. Z przodu spodnie miały fartuszek, czyli klapkę zapinaną przeważnie z prawej strony na guziczek. Na koszulę zakładano lejbik, czyli kamizelę której przód był szyty z jednokolorowej tkaniny własnej produkcji: czarnej, granatowej lub modrej. Kamizele w prążki były dwukolorowe. Kaftany, czyli spencery, miały krój prosty, z kołnierzykiem lub klapkami. Okryciem wierzchnim była sukmana. W tym regionie noszono sukmany dwojakiego rodzaju: tzw. siwe lub białe. Najdłużej przetrwały sukmany białe z czarnymi lamówkami i szamerowaniem tzw. potrzebami. W pasie sukmany przewiązywano pasem wełnianym w wielobarwne prążki, najczęściej na tle czerwonym. Innym okryciem zimowym były burki, często zwane watówkami. Miały prosty krój i były pikowane watoliną. Szyto je z folowanego, granatowego sukna na podszewce. Spodnie wpuszczano w długie buty z cholewami. Na początku XX w. pojawiły się buty o sztywnej, wysokiej cholewce z harmonijką w okolicach kostki. Już w okresie międzywojennym społeczni i oświatowi działacze na terenie piotrkowskiego prowadzili starania o zachowanie tradycyjnego stroju, dzięki czemu przetrwał on w wielu wsiach jako strój reprezentacyjny.

Alicja Woźniak

BIBLIOGRAFIA

Arnold St., Władztwo biskupie na grodzie wolborskim w XIII w., Rozpr. Hist. Tow. Nauk. Warsz. T. I z.1

Bazewicz J.M., Atlas Geograficzny Ilustrowany Królestwa Polskiego, Warszawa 1907

Dekowski J.P., Strój piotrkowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1954

Dekowski J.P., Strój ludowy na obszarze Polski środkowej i jego przemiany, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Łódź 1979, Seria Etnograficzna nr 20

Gajek J., Metodyka monograficzna opracowywania strojów ludowych, Lud XLI, Wrocław 1954

Jackowski A., Tkanina [w:] Polska sztuka ludowa, Warszawa 2002

Jackowski A., Strój świąteczny [w:] Polska sztuka ludowa, Warszawa 2002

Karwicka T., Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995

Królikowska E., Polski strój ludowy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, katalog wystawy, Łódź 1983

Królikowska E., Ludowe tkactwo dekoracyjne w Polsce środkowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, t.24, Łódź 1989

Piskorz-Branekowa E., Polskie stroje ludowe, Warszawa 2006

Przeworska J., Ubiory ludowe, Warszawa 1954

Woźniak A., Piękno użyteczne. Polskie stroje ludowe, katalog wystawy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, 2004

Woźniak A., Pasiak pasiakowi nierówny. Tradycyjny strój i tkanina ludowa [w:] Na styku regionów. Dziedzictwo kultury ludowej województwa łódzkiego, Pułtusk 2007

STROJE SIERADZKIE

Stroje sieradzkie noszone były powszechnie jeszcze w drugiej połowie XIX w. Na początku XX w. rozpoczął się proces upowszechniania się strojów miejskich, co w naturalny sposób spowodowało zanik stroju ludowego na tych terenach, choć jeszcze w latach 80. XX w., w okolicach Sieradza można było spotkać tradycyjnie ubrane kobiety. Strój sieradzki noszono na obszarach dorzecza Warty i Widawki, na północnym wschodzie granice tworzyła rzeka Ner. Ubiory sieradzkie sąsiadowały ze strojami piotrkowskimi, występującymi na wschodzie, wieluńskimi na południu, kaliskimi na zachodzie oraz łęczyckimi na północy. Do ważniejszych ośrodków regionu, sąsiadującego z Wielkopolską i Łęczyckiem należały: Sieradz, Łask, Zduńska Wola, Pabianice, Warta, Szadek. Teren na którym występował strój sieradzki historycznie obejmował północną część kasztelanii sieradzkiej, należącej początkowo do dzielnicy łęczyckiej, a w drugiej połowie XIII w. do Księstwa Sieradzkiego. W XIV w. Księstwo to zostało włączone do Królestwa Polskiego. Ziemie należały do dóbr królewskich, biskupich i magnackich.

Duże znaczenie dla rozwoju tego regionu miał wybudowany w latach 1828-1837 trakt fabryczny: Kalisz – Sieradz – Zduńska. – Wola – Łask – Pabianice – Łódź oraz linia kolejowa, powstała równolegle do niego. Znaczący wpływ na stan i kształtowanie się kultury wsi, a szczególnie tradycyjnego stroju ludowego, miały kontakty i nasilone w latach 1890 – 1914 migracje zarobkowe do położonej stosunkowo blisko Łodzi oraz zagraniczne, głównie do Niemiec. Mimo cech wspólnych noszonych na tym terenie ubiorów, w regionie było kilka odmian lokalnych, wśród których można wyróżnić trzy grupy: klonowską, monicką i łaską.

Za charakterystyczne i podstawowe części stroju męskiego w tym regionie należy uznać nakrycia głowy: czapkę luśniowaną z siwym barankiem oraz kaszkiet (rodzaj maciejówki), latem zastępowane słomianymi kapeluszami. Mężczyźni nosili koszule o kroju przyramkowym, na które zakładali dwu lub trzyrzędowe kamizelki zwane lejbikami a także spencery – rodzaj krótkich kaftanów oraz siwe lub granatowe sukmany z wyłogami. Miały one stojący kołnierzyk, odwiniętą lewą klapę i ozdoby w postaci czerwonych sznurków. Przepasywano je pasami wełnianymi lub skórzanymi, zwanymi. trzosami. Portki szyto z wełnianych materiałów samodziałowych, jednobarwnych lub w paseczki, z przewagą koloru czerwonego i zielonego. Wpuszczano je w buty z cholewami.

Do charakterystycznych elementów stroju kobiecego należał czepiec kopka, noszony przez mężatki. Miał on dużą, baniastą główkę z haftowanego tiulu, z plisowaniem nad czołem i przewiązywany był jedwabnicą. Ponadto kobiety nosiły chustki: tureckie, pluszówki, wyzłacane oraz w kwiaty na kolorowych tłach. Koszule miały krój przyramkowy, były pozbawione haftu, marszczone przy szyi i często nie posiadały kołnierzyka, natomiast zakładano do nich bogate kryzy. Na koszule wkładano wełniaki, najczęściej w paseczki z tłem czerwonym, na tzw. sznurówce, czyli z przyszywanym sznurowanym stanikiem z tej samej tkaniny co spódnica, lub z innej, fabrycznej, na przykład aksamitu. Oprócz wełniaków, kobiety nosiły sukienki o takim samym kroju, ale szyte z fabrycznych tkanin, ze stanikami bogato zdobionymi zaszyciami tzw. wodami. Do wełniaków i sukienek zakładano zapaski z wełnianych samodziałów, o rożnych kolorach tła, z przewagą czerwieni, zieleni i granatu oraz fartuchy szyte z tkanin fabrycznych, bogato haftowane wzdłuż brzegów kolorowym haftem płaskim, o motywach roślinnych, głównie kwiatowych. Zapaski noszono również do odziewu, czyli naramienne. Wierzchnim okryciem były kaftany z czerwonego samodziału tzw. z ogonem, zdobione czarnymi aksamitkami. Bogate gospodynie nosiły kaftany o skomplikowanym kroju, z wpływami miejskimi, zwane mamelkami. Strój kobiecy zdobiły korale. W zależności od mody były to korale prawdziwe, szklane, bursztyny, lub dmuchane dentki, z przywieszonymi medalikami lub krzyżykami. Na nogach noszono charakterystyczne trzewiki lub tzw. pantofle czyli półbuty zapinane z boku na guziczek.

Do archaicznych form ubioru w tym regionie należy ubiór przeznaczony dla zmarłych, składający się z koszuli czyli zgła oraz czapeczki zwanej duchenką.

Alicja Woźniak

BIBLIOGRAFIA

Baruch M., Pabianice, Rzgów i wsie okoliczne, Warszawa 1903

Berezowski St., Łódź i województwo łódzkie, Warszawa 1953

Burzyński W., Wesele u ludu wiejskiego w Sieradzkim, Wisła, t. XIII, Warszawa 1899

Cieśla-Reinfussowa Z., Sztuka Ludowa w Sieradzkim, Polska Sztuka Ludowa, 1956, nr 6

Fryś- Pietraszkowa E., Strój [w:] Stuka ludowa w Polsce, E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Pokropek, Warszawa, 1988

Jackowski A., Tkanina [w:] Polska sztuka ludowa, Warszawa 2002

Jackowski A., Strój świąteczny [w:] Polska sztuka ludowa, Warszawa 2002

Karwicka T., Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995

Królikowska E., Polski strój ludowy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, katalog wystawy, Łódź 1983

Królikowska E.,

Ludowe tkactwo dekoracyjne w Polsce środkowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, t.24, Łódź 1989

Kobierzycki J., Nieznane zakątki powiatu sieradzkiego (od Sieradza do Widawy), Warszawa, 1910

Kobierzycki J., Ziemia sieradzka, Wieś Ilustrowana, 1910, z. VIII

Kolberg O., Lud, Seria XXIII, Kaliskie cz. I, Kraków 1890

Dekowski J.P., Strój sieradzki, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1959

Grave St., Stroje i zdobnictwo ludowe w Sieradzkim, Wieś Ilustrowana, z. VIII, 1910

Neyman Z., Sztuka ludowa regionu sieradzkiego, Katalog Wystawy Sztuki i Rękodzieła Ludowego, Łódź 1955

Neyman Z., Sztuka ludowa regionu sieradzkiego, 10 lat sztuki ludowej województwa łódzkiego, Łódź 1957

Piątkowska I. Obyczaje ludu Ziemi Sieradzkiej – szkic etnograficzny, Lud, 1898, t. IV

Piątkowska I., Z życia ludu wiejskiego z Ziemi Sieradzkiej, Wisła, , t.III, 1889

Piątkowska I., Zwyczaje i pojęcia ludu Ziemi Sieradzkiej, Piotrków Trybunalski 1911

Piątkowska I., Sieradz, Ziemia, nr 21-22, 1913

Piskorz-Branekowa E., Polskie stroje ludowe, Warszawa 2006

Przeworska J., Ubiory ludowe, Warszawa 1954

Woźniak A., Estetyka współczesnego ubioru na wsi na podstawie badań w Klonowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna t.31, 2001

Woźniak A., Piękno użyteczne. Polskie stroje ludowe, katalog wystawy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, 2004

Woźniak A., Pasiak pasiakowi nierówny. Tradycyjny strój i tkanina ludowa [w:] Na styku regionów. Dziedzictwo kultury ludowej województwa łódzkiego, Pułtusk 2007

Pobierz wzory haftów (.zip)

W Sieradzkiem, haftem zdobiono jedynie tiulowe czepki, a od pierwszych lat XX w. także zapaski z tkanin fabrycznych, szczególnie te noszone przez panny i młode mężatki. Wyszycia pokrywały okalającą głowę część czepka. Tworzyły je drobne, zwykle okrągłe motywy, utworzone z różnej wielkości dziurek. Te początkowo skromne kompozycje z czasem stały się bardziej zróżnicowane, tworząc bogatsze i bardziej efektowne układy. Haft na czepkach związany jest ściśle ze strukturą użytej do ich wykonania tkaniny. Wykonuje się go przez przewlekanie (ściegiem przed igłą) nici przez oczka tiulu lub przez okręcanie nitki wokół ścianek jego oczek. Natomiast zapaski, szczególnie te z lat 1918-1957, zdobiły wielokolorowe szlaki, utworzone z ułożonych pasowo kwiatów o charakterze naturalistycznym. Do ich wyszycia używano przede wszystkim ściegów atłaskowych i sznureczka.

STRÓJ WIELUŃSKI

Ziemia Wieluńska, gdzie noszono tradycyjne stroje ludowe, to obszar w dorzeczu Warty i Prosny, pomiędzy Małopolską, Śląskiem i Wielkopolską. Geograficznie to ziemia leżąca w północno-zachodniej części Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej. W jej centrum znajduje się Wieluń. Pomimo podziałów administracyjnych i różnic własnościowych ziemi widoczne są podobieństwa noszonych na tym terenie strojów. W latach międzywojennych, strojem wieluńskim zajmowała się założycielka Muzeum Wieluńskiego, Felicja Rymarkiewiczowa. Niestety, kolekcja zgromadzonych przez nią strojów uległa zniszczeniu. Zachowały się natomiast przedwojenne pocztówki, wydane przez towarzystwo Ziemianek Ziemi Wieluńskiej. Po II wojnie światowej badania na tym terenie rozpoczęli: Jan Piotr Dekowski z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi oraz Bogusława Wiluś z Muzeum Wieluńskiego. Zgromadzone w tych dwóch placówkach zbiory oraz materiały ikonograficzne, stanowią najpełniejsze źródło do opracowania.

Strój kobiecy najdłużej zachował się w okolicach Osjakowa, Dzietrznik, Kiełczygłowa oraz Turowa, Kurowa i Chotowa. Zmieniła się jego funkcja z użytkowej na reprezentacyjną i współcześnie pełni on rolę kostiumu, podkreślającego wagę uroczystości kościelnych i państwowych.

Mężatki w regionie wieluńskim nosiły czepce, oznakę przejścia panny do stanu kobiet zamężnych. W zależności od czasu i mody noszono cztery rodzaje czepców. Najstarsze, tzw. dynte, kopki lub przetaki noszono w II poł. XIX w. Następnie w modę weszły tzw. czepce pod chustę, krymki, na początku wieku XX czepce okrągłe zwane małymi lub chłopkami, a w okresie międzywojennym czepce z bandażami. Chustki, którymi przewiązywano czepce były jedwabne, natomiast chusty zakładane do czepców wełniane. W zachodniej części regionu noszono, podobne jak na Śląsku, chustki bawełniane – licówki w kolorze czarnym lub kremowym, z błyszczącymi frędzlami. Kobiet nosiły koszule z białego płótna samodziałowego, o kroju przyramkowym, przy szyi wykończone oszewką lub kołnierzykiem, z długimi rękawami wszytymi w mankiet. Te, które posiadały kołnierzyk, obrobione były koronką szydełkową, natomiast na koszule bez kołnierzyka zakładano ozdobną kryzkę, szytą z batystu, tiulu lub bawełny. W kobiecym stroju, który jeszcze na początku XX wieku podlegał modzie wiejskiej, charakterystycznym elementem był pasiak, czyli kiecka zwana także wełniakiem. Nazwa pochodzi od wełnianej tkaniny samodziałowej, z której była uszyta. Najpowszechniejsze były tzw. buroki, których nazwa pochodziła od buraczkowego koloru tła. Układ pasków w wełniakach oraz tło, zmieniały swoją kolorystykę w zależności od mody. Do charakterystycznych należy układ pasków zielono-czarnych na tle czerwonym lub buraczkowym. Zestawy pasków były tak ułożone, że na zewnątrz były zielone a w środku czerwone i dopiero po wykonaniu ruchu, spódnica mieniła się kolorami. Wełniak składał się ze spódnicy i doszytego stanika z fabrycznej tkaniny. Noszono do nich dwa rodzaje zapasek: do pasa i na ramiona. Zapaski do pasa miały układ pasków zbliżony do kiecki, czyli na tle czerwonym, ale zestawy pasków w wiązce były asymetryczne. W zapaskach na ramiona występował dodatkowy element dekoracyjny: przypominające drabinkę tzw. iglicowanie. Do pasa noszono również fartuchy szyte z tkanin fabrycznych, z ozdobnymi falbankami. Na wełniak zakładano kaftany. Najbardziej rozpowszechnionym był kaftan z ogonem, dopasowany w talii, w kolorach niebieskim czerwonym i granatowym. Uzupełnieniem stroju były korale. Najcenniejsze były prawdziwe, ale noszono także sztuczne paciorki. Na nogi zakładano białe jednobarwne pończochy, czasami w prążki lub charakterystyczną kratkę: zielono-czarną lub różowo-białą. Do tego zakładano trzewiki.

W drugiej połowie XIX w., do męskiego stroju świątecznego noszono różne nakrycia głowy: kapelusze, czapki barankowe i półbarankowe, zwane lutniowymi. Na pocz. XX wieku powszechne stały się okrągłe granatowe czapki z daszkiem, rydelkiem. Koszule uszyte były z lnianych tkanin samodziałowych, z wykładanym kołnierzykiem i zaznaczonym stebnówkami napierśnikiem. Zawiązywano ją pod szyją skręconym czerwonym sznureczkiem, zakończonym pomponikami. Latem noszono spodnie z lnianych tkanin samodziałowych, zimą wełniane, w kolorach białym, modrym lub czarnym. Na koszule zakładano spencery w kolorze czerwonym, czarnym, zielonym, modrym a niekiedy białym. Miały one prosty krój i sięgały do pasa. Wierzchnim okryciem były sukmany z tzw. organami, czyli o kroju sfałdowanym z tyłu, granatowe, modrakowe lub czarne. Miały wykładany kołnierz oraz boczne kieszenie. Spodnie wpuszczano w długie buty z cholewami, w dolnej części ułożone w harmonijkę.

Alicja Woźniak

BIBLOGRAFIA

Miniszewski J.A., Zwyczaje i obrządki ludu w okolicach Wielunia, „Niezapominajki” noworoczne na rok 1842

Glapa A., Ubiór chłopski, Kultura Ludowa Wielkopolski, t.1, Poznań 1960 r.

Grajnert J. Zapiski etnograficzne z okolic Wielunia i Radomska, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, Kraków 1880, t.4, cz.3

Dekowski J.P., Obrzędy weselne w Nałęczu Wielkim, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, t.5, 1961

Dekowski J.P., Wieluńskie, Sztuka Ludowa Województwa Łódzkiego, Łódź 1957

Dekowski J.P., Strój świąteczny i obrzędowy, Sztuka Ludowa Województwa Łódzkiego, Łódź 1957

Dekowski J.P., Strój ludowy na obszarze Polski środkowej i jego przemiany, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Łódź 1979, Seria Etnograficzna nr 20

Dekowski J.P., Antonina Mikołajczyk – czepkarka z Krzemienicy, Łódzkie Studia Etnograficzne, 1965 r., t.3

Fryś- Pietraszkowa E., Strój [w:] Stuka ludowa w Polsce, E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Pokropek, Warszawa, 1988

Jackowski A., Tkanina [w:] Polska sztuka ludowa, Warszawa 2002

Jackowski A., Strój świąteczny [w:] Polska sztuka ludowa, Warszawa 2002

Karwicka T., Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995

Królikowska E., Polski strój ludowy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, katalog wystawy, Łódź 1983

Królikowska E., Ludowe tkactwo dekoracyjne w Polsce środkowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, t.24, Łódź 1989

Królikowska E., Strój Wieluński w zbiorach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. XIX,1977, s. 11-117

Piskorz-Branekowa E., Polskie stroje ludowe, Warszawa 2006

Przeworska J., Ubiory ludowe, Warszawa 1954

Wiluś B., Wieluńskie czapkarstwo ludowe. Sztuka układania i haftowania czepców, Wieluń 1993 r.

Woźniak A., Piękno użyteczne. Polskie stroje ludowe, katalog wystawy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, 2004

Woźniak A., Pasiak pasiakowi nierówny. Tradycyjny strój i tkanina ludowa [w:] Na styku regionów. Dziedzictwo kultury ludowej województwa łódzkiego, Pułtusk 2007

Strój, który dziś umownie określamy mianem wilanowskiego noszony był w zachodniej części Mazowsza, zwanej Polnym, czyli na obszarach rozciągających się na lewym brzegu Wisły, we wsiach i osadach położonych na południe i południowy zachód od Warszawy. Do naszych czasów zachowało się bardzo niewiele jego elementów. Najdłużej, bo do pierwszych dziesięcioleci XX w. zachował się we włościach wilanowskich (wsie: Wilanów, Służewiec, Powsinek, Powsin, Zawady).

Nieocenionym źródłem, umożliwiającym opis tego ubioru są materiały zebrane przez Oskara Kolberga i opublikowane w Pieśniach ludu polskiego, serja I, Warszawa, 1857 rok i w Dziełach Wszystkich, Mazowsze, cz. 1, tom 24. Pozwalają one stwierdzić, że ubiór noszony w wymienionych przez niego miejscowościach (Błonie, Czerniaków, Ujazdów, Ołtarzew, Powsin, Powsinek, Raszyn, Wilanów, Służew, Zawady) był do siebie bardzo zbliżony i posiadał dużo cech wspólnych. Na podstawie ikonografii można stwierdzić, że różnice ograniczały się w zasadzie do niewielkiej odmienności w krojach oraz w kolorystyce kobiecych i męskich okryć wierzchnich.

Ludność nosząca strój tzw. wilanowski była dosyć zamożna w stosunku do swych sąsiadów, szczególnie Mazurów zamieszkujących prawy brzeg Wisły. Wpływ na to miała bliskość Warszawy, będącej chłonnym rynkiem zbytu dla płodów rolnych. Posiadana gotówka, możliwość zakupu tkanin fabrycznych i łatwo dostępne wzorce odzieży warstw elitarnych, które przenikały na wieś chociażby za pośrednictwem wilanowskiej służby i osób handlujących z miastem, stały się bezpośrednim powodem zarzucenia produkcji powszechnie tu kiedyś wytwarzanych samodziałów, zarówno lnianych jak i wełnianych. Pierwotnie prosty strój zaczął ulegać miejskiej modzie i zapożyczać z niej nie tylko fason poszczególnych elementów ubioru, ale także sposoby jego przyozdabiania. W regionie tym kobiety okazały się większymi tradycjonalistkami niż mężczyźni, którzy przestali nosić powszechnie odzież miejscową już w drugiej połowie XIX w.

Wieśniacy noszący ten ubiór używali różnych nakryć głowy, najczęściej kapeluszy, ponadto rogatywek oraz futrzanych czapek – tzw. rozłup. Koszule przywdziewane przez mężczyzn były stosunkowo długie, a ponieważ noszono je na wypust, przysłaniały górną część spodni, szytych z białego lnianego samodziału lub z ciemnego sukna. Gdy chodzono boso, ich nogawki były luźno puszczone, po założeniu butów wypuszczano je na cholewy lub w nie wkładano. Reprezentacyjnym okryciem wierzchnim, noszonym niezależnie od pory roku były sukmany. Najczęściej zakładano je bezpośrednio na koszulę, czasem na dwojakiego typu kaftany: krótkie z rękawami lub długie bez rękawów, zimą na kożuch, który w ten sposób chroniono przed zniszczeniem w czasie wilgotnej aury. Kaftany latem pełniły rolę odzieży wierzchniej. Za najbardziej "klasyczne" dla omawianego regionu uważa się sukmany noszone w okolicach Wilanowa. Noszone w innych miejscowościach różniły się od nich pewnymi elementami kroju i kolorystyką sukna. Te z Ołtarzewa i Czerniakowa miały kolor ciemnozielony lub granatowy, zapięcie imitujące dwurzędowe, a krawędzie obu przodów, dziurek, klapek przy rękawach, kieszeniach oraz dwudzielnym kołnierzyku (stójka i klapki) były obszyte białym sznureczkiem. Natomiast w Rakowie, obok sukman podobnych do wilanowskich, zakładano także i inne, z tzw. potrzebami (rodzaj zapięcia z taśm lub sznurków), a w Oborach pod Piasecznem używano sukman brązowych, pozbawionych jakichkolwiek ozdób. Wszystkie typy sukman przepasywano tkanymi pasami.

Latem często chodzono na bosaka, zimą i do stroju odświętnego mężczyzna przywdziewał długie buty, z wywijaną cholewą (bez jej wywinięcia but sięgał do połowy uda). Przeznaczana na nie juchtowa skóra po jednej stronie miała kolor czarny, po drugiej żółtawy. Dlatego też but był czarny, a wywijana na niego cholewa żółta.

W stroju wilanowskim, zarówno panny jak i mężatki przysłaniały głowę chustami czepcowymi. Panny używały zawsze chust tybetowych. Zawiązywały je bezpośrednio na głowie, po czym przystrajały kwiatami, a spod chusty widoczne były ich włosy splecione w warkocze. Natomiast chusty czepcowe mężatek były dwojakiego rodzaju: tybetowe lub płócienne i w zależności od odmiany wiązano je nieco odmiennie. Tybetowe na uprzednio założony czepek (widoczna była tylko jego koronka), a płócienne ozdobione haftem tak jak i panieńskie bezpośrednio na głowie.

Koszule od końca XIX w. szyto z bawełnianego płótna fabrycznego. Mogły być gładkie, pozbawione ozdób lub przystrojone wyszyciem. Zarówno kobiety zamężne jak i panny przywdziewały na nie gorsety, wykonane z różnorodnych tkanin (gładkie sukno lub tybet, wzorzysty adamaszek albo brokat). Preferowano materie o stonowanej gamie zieleni, ale używano także szarych, czerwonych oraz czarnych.

Na sięgające do kostek, szerokie spódnice przeznaczano gładkie materiały wełniane (samodziałowe lub fabryczne), wzorzyste jedwabie, tybety o motywach kwiatowych oraz perkale o stonowanych pastelowych kolorach. Najwyżej ceniono sobie tkaniny czerwone, różowe, błękitne i zielone. Przody i boki spódnic przysłaniały krótsze od nich, ale obszerne zapaski z pasiastych tkanin samodziałowych lub różnorodnych fabrycznych.

Okryciem wierzchnim, używanym przez kobiety były, w zależności od lokalnej mody sięgające do pół łydki lub nieco dłuższe kaftany tzw. katanki (w okolicach Czerniakowa, Raszyna, Wilanowa) lub długie sukmany, zwykle podszyte futrem tzw. przyjaciółki (w okolicach Nadarzyna i Piaseczna). Na te okrycia wierzchnie przeznaczano przeważnie sukna w kolorze zielonym lub niebieskim.

Na nogi kobiety zakładały białe bawełniane pończochy, a na nie obuwały trzewiki lub pantofle. Uzupełnienie i ozdobę stroju stanowiły korale prawdziwe, niekiedy związywane wzorzystymi wstążkami.

Elżbieta Piskorz-Branekova

BIBLIOGRAFIA:

Bazielich B., Strój ludowy w Polsce. Opisy i wykroje, Warszawa, 1997

Gadomski S., Strój ludowy w Polsce, Warszawa, 1995

Fryś E., Iracka A., Pokropek M., Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa, 1988

Kolberg O. Pieśni ludu polskiego, serja I, Warszawa, 1857

Kolberg O., Pieśni ludu polskiego, Dzieła wszystkie, tom I, Warszawa, 1961

Piskorz-Branekova E., Polskie stroje ludowe, Warszawa cz. I, 2004,cz. II i III, 2007

Przeworska J., Ubiory ludowe, Warszawa, 1954

Sztuka ludowa, Wiedza o Polsce, t. III

Turska J., Polski haft ludowy., Warszawa, 1997

Pobierz wzory haftów (.zip)

W stroju wilanowskim haftem zdobiono jedynie koszule kobiece i chusty czepcowe. Był to haft w całości wykonany jednym ściegiem – łańcuszkiem, najczęściej w kolorze czarnym, niekiedy ciemnobrązowym. Według tradycyjnych przekazów wzory na to wyszycie zaczerpnięto z żelaznych, wykutych przez kowali, ogrodzeń pałacu wilanowskiego. Na koszulach kobiecych haft umieszczano na przyramkach, niekiedy mankietach lub falbance, która wykańczała ich rękawy. We wszystkich przypadkach tworzyły go powtarzające się rytmicznie różnorakie stylizowane kwiaty, niekiedy zakomponowane w lustrzanym odbiciu. Natomiast na chuście czepcowej haft umieszczano na jednym narożu, widocznym po jej wywiązaniu w czepiec. Jego motyw miał zawsze formę drzewka życia, będącego symbolem wyobrażającym odnawialność życia, nieśmiertelność tudzież zmartwychwstanie oraz przebieg i niezmienność cyklu rocznego.

Pierwsze informacje o stroju zamojskim pochodzą z 1856 roku a zawdzięczamy je Józefowi Gluzińskiemu. Zebrane przez niego materiały były także podstawą do opisu tego ubioru sporządzonego przez Oskara Kolberga, zawartego w tomie Lubelskie. Natomiast najstarsze materiały ikonograficzne, pokazujące odzież z tego terenu, pochodzą z pierwszych lat XX wieku. Wśród nich na specjalną uwagę zasługują powstałe w 1912 r. fotografie ks. Stanisława Samorka, wykonane w Chłopkowie i okolicach oraz akwarele Konstantego Kietlicz-Rayskiego z lat 1914-1915.

Strój ten noszono na obszarze powiatu zamojskiego, którego granice w okresie międzywojennym pokrywały się w dużej części z granicami obowiązującymi przed reformą administracyjną z roku 1999. Trzy czwarte tego terytorium wchodziło w skład utworzonej w 1589 r. Ordynacji Zamojskiej, rządzącej się własnymi prawami i będącej jakby państwem w państwie. Niezbyt sprzyjające warunki ekonomiczne i społeczne miały duży wpływ na słabą kondycję ekonomiczną ludności chłopskiej, a w konsekwencji na noszoną przez nią odzież. Do początków XX w. szyto ją prawie wyłącznie z surowców naturalnych (lnu, konopi, owczej wełny). Pod koniec XIX w., głównie na świąteczny ubiór kobiecy, zaczęto przeznaczać tkaniny fabryczne. Jako pierwsi przestali nosić odzież tradycyjną mężczyźni (przełom XIX i XX w.), a ostateczny kres użytkowania tego stroju przyniosła I wojna światowa.

W stroju zamojskim kobiety, od chwili zamążpójścia, zawsze nosiły czepki (siatkowe lub skośniaki) a ponadto chustki. Latem były one płócienne, wiązane pod brodą, gładkie lub drukowane we wzory, zimą wełniane (ich rogi krzyżowano pod brodą i związywano w węzeł na karku). Dziewczęta, zarówno od święta jak i na co dzień, chodziły z odsłoniętą głową a włosy splatały w warkocze. Rolę bielizny i jednocześnie odzieży wierzchniej pełniły długie koszule. Nie miały one zapięcia, a ich kołnierz i mankiety związywano czerwoną wstążeczką. Na koszulę zakładano gorset lub kaftanik oraz spódnicę, której gładki przód przysłaniała zapaska. Okryciem wierzchnim były płótnianki i sukmany, identyczne jak te noszone przez mężczyzn. Na przełomie XIX i XX w. ich miejsce zaczęły stopniowo zajmować duże wełniane chusty. Tradycyjne obuwie to chodaki (obuwie z płata skóry wołowej, mocowane do stopy konopnym sznurem) i tyszowiaki - identyczne jak te noszone przez mężczyzn. Pod koniec XIX w., zastąpiły je czarne trzewiki na obcasie z długą cholewką. Do nich noszono pończochy, robione na drutach lub szydełkiem. Uzupełnieniem stroju były naszyjniki z korala prawdziwego lub niekiedy jego imitacji.

Strój męski, a właściwie jego sceniczna replika, przetrwał w świadomości społecznej dzięki założonej w 1881 r., słynnej Orkiestrze Włościańskiej Karola Namysłowskiego. Męskie nakrycia głowy noszone przy tym stroju były bardzo różnorodne. Najpowszechniej używano wełnianych magierek i sukiennych huczm. Oprócz nich występowały kapelusze ze spiralnie zszywanych taśm, plecionych ze słomy lub trawy – tzw. psiarki. Miały one cylindryczną główkę, opasaną granatową wstążką i dosyć duże, lekko podwinięte rondo. Ponadto noszono granatowe rogatywki z otokiem z czarnego lub szarego baranka, a od lat osiemdziesiątych XIX w. także granatowe maciejówki. Koszule przywdziewane przez mężczyzn były dosyć długie, a ponieważ noszono je na wypust, przysłaniały górną część lnianych lub sukiennych spodni. Koszule przewiązywano sznurem lub przepasywano prostymi albo ozdobnymi pasami. Ponieważ nie miały one zapięcia na piersiach, ich kołnierzyk i mankiety związywano tasiemką lub zapinano na przekładaną przez dwie dziurki metalową spinką. Na koszule zakładano sukienne kamizelki, zapinane na jeden lub dwa rzędy guzików. Popularnym okryciem wierzchnim były płótnianki, używane przede wszystkim latem, a przez mniej zamożnych także zimą, przy czym zakładano ich wtedy kilka jednocześnie. Funkcje reprezentacyjne, bez względu na porę roku, pełniły sukmany, których w tym regionie noszono kilka rodzajów. Na nogi, również niezależnie od pory roku, zakładano chodaki ze skóry wołowej, a przed ich przywdzianiem owijano stopy jedną lub kilkoma onuckami. Od święta noszono tyszowiaki, a od przełomu XIX i XX w. buty z cholewami i harmonijką w okolicy kostki.

Elżbieta Piskorz-Branekova

BIBLIOGRAFIA:

Bryk A., Karol Namysłowski i jego orkiestra, Lublin 1980

Dąbrowski St., Czapka i kapelusz w Lubelskiem, Odbitka z Kwartalnika Historycznego Lud,

Seria II T.8

Dąbrowski St., Pasy lubelskie, Lublin 1929

Frankowski E., Sukmany ludu polskiego, Warszawa 1928.

Gloger Z., Album Etnograficzne, Warszawa 1904

Gluziński J., Włościanie z okolic Zamościa i Hrubieszowa (Włościaninie polscy uważani pod

względem charakteru, zwyczaju, obyczaju, i przesądów, z dołączeniem przysłów powszechnie

używanych, przez Józefa Gluzińskiego z rękopisu) [w:] Kaz. Wł. Wójcicki, Archiwum

domowe do dziejów literatury krajowej z rękopisów i dzieł najstarszych, Warszawa 1856

Greniuk P., Druki ludowe na płótnie w południowej Lubelszczyźnie, „Polska Sztuka Ludowa”, R. III, 1949, nr 9/10

Kamiński R., Tradycyjny haft ludowy w woj. zamojskim, Tomaszów Lubelski, Zamość 1988

Kaznowska - Jarecka B., Strój biłgorajsko - tarnogrodzki, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1958

Kolberg O., Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła,

zabawy, pieśni, muzyka i tańce, Lubelskie, Seria XVI, cz. I, Kraków 1883

Łopaciński H., Dział Etnograficzny na Wystawie Rolniczo - Przemysłowej w Lublinie w r. 1901, „Wisła”, t. XVI, 1902

Łopaciński H., Kilka wiadomości o odzieży ludowej w guberni lubelskiej, „Wisła”, t. XVI, 1902

Malewski B., Próba charakterystyki ubiorów ludowych, „Wisła”, t. XVIII, 1904

Moszyński K., Kultura ludowa Słowian. t. I Kultura Materialna, Kraków 1929

Osińska - Piskorz E., Stroje ludowe [w:] Sztuka ludowa Zamojszczyzny, Zamość 1990

Petera J., Ludowy strój zamojski na przełomie XIX i XX wieku [w:] Studia i materiały lubelskie, t. 12, Lublin1987

Petera J., Co dawniej noszono. Czyli XIX-wieczna moda zamojskich wieśniaków, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny”,1984, nr 2

Petera J., Stroje ludowe Zamojszczyzny [w:] Przyczynki do etnografii Zamojszczyzny, PTL Oddział w Zamościu, Zamość 1995

Piskorz - Branekova E., Polskie stroje ludowe, t. 3, Warszawa 2007

Piskorz - Branekova E., Tradycyjny haft ludowy w stroju zamojskim, t. 3, Lublin - Zamość, 2009

Przemysł ludowy na Lubelszczyźnie, Muzeum Lubelskie, Lublin 1952

Przeworska J., Ubiory ludowe, Warszawa 1954

Reinfuss R., Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa 1953

Świdziński R., Przyczynki ludoznawcze z gminy Skierbieszów w powiecie zamojskim (Z materiałów nadesłanych na Wystawę Rolniczo - Przemysłową w Lublinie w 1901 r.), „Wisła”, t. XVI, 1902

Szewc B. i Kleczyński T., Zwyczaje i obrzędy weselne we wsi Wielączy w pow. zamojskim (Z materiałów nadesłanych na Wystawę Rolniczo - Przemysłową w Lublinie w 1901 r.), „Wisła”, t. XVI, 1902

Świeży J., Strój krzczonowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1952

Świeży J., Stroje ludowe Lubelszczyzny (w ogólnym zarysie), Warszawa 1954

Świeży J., Ludowe stroje głów kobiecych w województwie lubelskim [w:] Prace i materiały etnograficzne, tom 18, cz. 1, 1961

Typy ludowe, Album „Ziemi”, II, Polskie Towarzystwo Krajoznawcze

Ziemia, R. II, 1911; R. III, 1912; R. IV, 1913

Pobierz wzory haftów (.zip)

W stroju zamojskim haftem zdobiono przede wszystkim kołnierzyki, przyramki, przody i mankiety koszul, ponadto czepki, a od początków XX wieku także zapaski. W tym regionie okres największego rozkwitu hafciarstwa przypada na przełom XIX i XX wieku, a typowe dla niego wyszycia wykonywano ściegami liczonymi: za i przed igłą, stebnówką, krzyżykiem właściwym (na planie kwadratu) oraz istebniańskim (na planie prostokąta), a także ściegiem kurpiowskim, dzierganym, łańcuszkiem i atłaskiem płaskim. Motywy hafciarskie były ułożone pasowo, wyszywano je nićmi czarnymi i czerwonymi. Przy ich wykonaniu stosowano zasadę, że najbardziej rozbudowane elementy (geometryczne i zgeometryzowane roślinne) wyszywano krzyżykami właściwymi, sporadycznie atłaskiem płaskim, a okalały je rzędy innych ściegów.

STRÓJ ŁOWICKI

Strój łowicki, inaczej zwany księżackim, to ubiór ludności zamieszkującej urodzajne ziemie leżące na Mazowszu w dolinie rzeki Bzury i jej licznych dopływów. Pierwotnie stanowiły one własność biskupów gnieźnieńskich, jednak w okresie rozbiorów zostały skonfiskowane i przeszły na własność władz: najpierw pruskich, a potem rosyjskich. W 1820 r. car Aleksander I nadał je jako Księstwo Łowickie swemu bratu, Wielkiemu Księciu Konstantemu, którego małżonka Joanna Grudzińska przyjęła, dzięki temu tytuł księżnej. Po ich bezpotomnej śmierci tereny Księstwa stały się własnością cara Mikołaja I, a później jego następców. Mieszkającym tam wieśniakom powodziło się stosunkowo dobrze, w porównaniu do chłopów żyjących w dobrach szlacheckich. Odrabiali oni, co prawda powinności pańszczyźniane, ale nie byli nadmiernie wyzyskiwani i zawsze podlegali uregulowanym przepisom prawnym. Zostali też wcześnie, bo już w 1838 r., uwłaszczeni. Przydzielono im kilkunastohektarowe gospodarstwa, dzięki czemu ich położenie ekonomiczne znacznie się poprawiło.

Ubiór łowicki to jeden z najbogatszych i najefektowniejszych strojów nie tylko Mazowsza, ale całej Polski, noszony i używany również współcześnie. Jego podstawę, już od pierwszej połowy XIX w. stanowiły wełniane, samodziałowe pasiaki, zmieniające z upływem lat swą kolorystykę i kompozycję pasków. W drugiej połowie XIX w. dominowały tkaniny w barwach czerwieni, w drobne pojedyncze paski lub ich wiązki. Używano ich zarówno na męskie spodnie jak i na kobiece spódnice, suknie (tzw. kiecki, wełniaki), czyli spódnice z doszytym stanikiem, gorsety, kaftany (spencerki), zapaski do pasa i noszone na ramionach (na odziew). Początek XX w. to czas dalszych przeobrażeń stroju łowickiego. Dotyczą one zmiany barwy tkanin, zaniku pewnych elementów odzieży tj. spódnic i gorsetów i zamiana ich na suknie (kiecki, wełniaki), a przede wszystkim generalne powiększenie dekoracyjności całego stroju. Tło pasiaków stało się pomarańczowe, a wytkane na nich pasy w różnych odcieniach zieleni zostały urozmaicane i wzbogacane cynobrem, bielą i fioletem. Apogeum zmian, dotyczących szczególnie stroju kobiecego przypada jednak na okres międzywojenny. W pasiaku zaczęły dominować kolory zimne (zielony, fioletowy, szmaragdowy), uzyskane dzięki barwnikom anilinowym. Rozmaitość tkanin, barwność i niewątpliwe piękno, spowodowały ich naśladownictwo i rozprzestrzenienie się w tkactwie innych regionów, czyli tzw. modę łowicką.

Kolejne zmiany zaszły także w poszczególnych elementach samego stroju: kiecki (wełniaki) i zapaski stały się krótsze (ledwo zakrywając kolana), ale za to znacznie szersze, coraz częściej zaczęto używać aksamitu. W stroju kobiecym znalazł on swe zastosowanie przy odszywaniu brzegów zapasek i wełniaków, a także szyciu ich górnej części – tzw. staników. Ponadto z aksamitu szyto całe kaftany kobiece (spencerki) i drobne elementy uzupełniające ubiór. W stroju męskim materiał ten był przeznaczany na przodziki (krawaty) i rękawki.

Zmieniał się także występujący w stroju łowickim haft: początkowo związany ze strukturą tkaniny – tzw. polskie szycie i ruskie szycie, od pocz. XX w. płaski (ręczny lub maszynowy), a w okresie międzywojennym również haft richelieu. W regionie tym do dzisiaj wiele kobiet zajmuje się hafciarstwem, a wyszyciami zdobione są nie tylko elementy odzieży tradycyjnej, ale także noszonej współcześnie. Opisanie, w krótkim tekście tego mającego wiele odmian stroju jest praktycznie niemożliwe, dlatego też nasz opis ograniczy się wyłącznie do omówienia jego wersji najmłodszej, noszonej w okresie międzywojennym i używanej okazjonalnie także współcześnie.

Strój męski ulegał mniejszym przeobrażeniom i choć był znacznie mniej zdobny, to posiadał bardziej skomplikowane kroje niż kobiecy.Zasadniczo funkcjonowały dwa jego warianty. W pierwszym z nich noszono zawsze spodnie z pasiastego samodziału w pionowe paski, sięgającą do bioder kamizelkę (lejbik), kaftan (spencerek) o kroju i zdobieniu takim samym jak lejbik oraz białą sukmanę. W drugiej odmianie spodnie szyto z pasiastego samodziału lub niekiedy z czarnego sukna, noszono krótkie, sięgające zaledwie do pasa kamizelki i kaftany (spencerki z klapkami) oraz czarne, odcinane w pasie sukmany (kapoty). Inne elementy stroju w obu wariantach były identyczne: i tak podstawowym nakryciem głowy był filcowy kapelusz, prócz tego starsi mężczyźni nosili także czarne czapki barankowe w formie ściętego stożka lub o kształcie walcowatym. Używano koszul (bielunek) o kroju przyramkowym z wykładanym kołnierzykiem lub stójką, noszono je wpuszczane w spodnie. Wełnianymi pasami opasywano długie kamizelki (lejbiki) i kaftany (spencerki) oraz sukmany, najczęściej wtedy, gdy ten element stroju stanowił okrycie wierzchnie. Zimą mężczyźni nosili różnego typu kożuchy, najczęściej brązowe z dużymi, czarnymi kołnierzami. Na nogi zakładali buty z cholewami z harmonijką w okolicy kostki, a od początków XX w. coraz częściej tzw. oficerki o usztywnionej cholewie. Uzupełnieniem stroju męskiego, szczególnie tego noszonego przez kawalerów, były zakładane pod kamizelki i kaftany przodziki (krawaty) oraz, używane także w ubiorze kobiecym, mankiety (rękawki).

Strój kobiecy był znacznie bardziej kolorowy i zdobny niż męski, a na jego niepowtarzalny charakter wpływ miały efektowne, pasiaste samodziały oraz hafty, zdobiące praktycznie wszystkie jego elementy. Zarówno panny jak i mężatki nosiły chustki. Używano chustek wełnianych (szalinówek), jedwabnych (jedwabnic) i płóciennych, ozdobionych haftem. Do ślubu panny młode wkładały wieniec, a w czasie oczepin zakładano im na głowę duży, odstający czepiec z białego tiulu. Z czasem, jego miejsce w tym obrzędzie zastąpiło zawiązanie chustki jedwabnicy. Koszule (bielunki) Łowiczanek szyto z lnianych tkanin samodziałowych i bawełnianych płócien fabrycznych. Zakładano na nie kiecki (wełniaki), które przepasywano zapaskami. Okryciem wierzchnim były dwojakiego typu kaftany, ponadto kobiety nosiły rękawki, takie same jak te używane przez mężczyzn. Na nogi zakładały wełniane, robione na drutach pończochy z wyrabianymi wzorami i trzewiki. Uzupełnienie stroju stanowiła biżuteria.

Elżbieta Piskorz-Branekova

Bibliografia:

Baranowski I., Z przeszłości Księżaków, [w:] Ziemia nr 15 – 16, 1913

Bartosiewicz M., Słomska J., Łowickie, twórcy ludowi, Łowicz, 2007

Bazielich B., Strój ludowy w Polsce. Opisy i wykroje, Warszawa 1997

Błachowski A., Hafty polskie szycie, Tradycje i współczesność polskiej sztuki ludowej, Lublin – Toruń, 2004

Chmielińska A., Księżacy Łowiczanie, Kraków, 1925

Chmielińska A., Księżacy i ich strój, Warszawa, 1930

Chmielińska A., Szycie polskie Łowiczanek, [w:] Ziemia, 1933, nr 12

Frankowski E., Sukmany ludu polskiego, Warszawa, 1928

Fryś-Pietraszkowa E., Strój [w:] Sztuka Ludowa w Polsce, Warszawa, 1988

Gaczyńska K., Niebieska chata z malwami… Czyli opowieść o łowickim rodzinnym domu, Warszawa, 2008

Gadomski S., Strój ludowy w Polsce, Warszawa, 1995

Kotarska J., U nas w Łowickiem, Warszawa, 1979

Kolberg O., Mazowsze, t. I, Kraków, 1885

Królikowska E., Polskie stroje ludowe, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Łódź, 1983

Moszyński K., Kultura ludowa Słowian, t. 1, Warszawa, 1967

Mróz K., Village Fashion, katalog wystawy, Ostrołęka, 2010

Oczykowski R., Opis ubrań włościanek z Księstwa Łowickiego, [w:] Wisła, zeszyt V, 1900

Pietkiewicz K. [red.] Haft i zdobienie stroju ludowego, Warszawa, 1955

Piskorz-Branekova E., Polskie stroje ludowe, Warszawa cz. I, 2004,cz. II i III, 2007

Polska sztuka ludowa. Łowicz, album, wstęp i podpisy E. Miszczyńska

Seweryn T., Czarodziejstwo igły, [w:] Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Kraków, 1972

Świątkowski H., Starodawny haft łowicki, [w:] Polska Sztuka Ludowa, 1960, nr 3

Świątkowska A., Haft w stroju łowickim, [w:] Polska Sztuka Ludowa, 1981, nr 1

Świątkowska A., Staniki w łowickim stroju, [w:] Polska Sztuka Ludowa, nr 4 1981

Świątkowska J., Strój łowicki, Atlas polskich Strojów Ludowych, Poznań, 1953

Świątkowski H., Łowickie, Łódź, 1971

Turska J., Polski haft ludowy, Warszawa, 1997

Wiedza o Polsce, Etnografia Polski, t. III

Ziemia Łowicka [w;] Literatura Ludowa, 1961, nr1/2

Pobierz wzory haftów (.zip)

Hafty w Łowickiem zmieniały się i podlegały różnym modom.

Polskie szycie

Polskie szycie zdobiło odświętne koszule męskie i kobiece, szyte z płótna samodziałowego. Dekorowano nim ich kołnierzyki, mankiety i przyramki, przy czym dłużej stosowano ten rodzaj haftu do zdobienia koszul męskich. Przyjmuje się, że masowo zaczęto go używać od roku 1850. Wyszycie to jest ściśle związane ze strukturą tkaniny i ma zawsze pasowy układ. Wykonywano je stebnówką, łańcuszkiem i ściegami płaskimi, nićmi bawełnianymi o wyraźnych, czystych kolorach. Początkowo stosowano nici białe, czarne i czerwone, a mniej więcej od 1870 r. także żółte, niebieskie i różowe. Wykorzystywano motywy dwojakiego typu: geometryczne i geometryczno-roślinne. Polskie szycie przestało być modne w ostatnich latach XIX w.

Ruskie szycie

Ruskie szycie to haft wykonywany krzyżykiem właściwym. Według tradycji został on, a właściwie technika jego wykonania, przywieziony przez mężczyzn służących w carskiej armii. Zdobił odświętne koszule męskie oraz przodziki (krawaty) i kobiece bielunki, szyte początkowo z samodziału lnianego o wyraźnym splocie, a później także z bawełnianych płócien fabrycznych. Haft ten zaczął być modny w końcu XIX w., przechodził różne fazy i etapy rozwoju, a ostatni okres jego powszechnego używania to lata 1930 – 1935. Początkowo dominowały w nim motywy geometryczne (ułożone pasowo) z pewnymi elementami roślinnymi, a utrzymany był w tej samej kolorystyce, co i polskie szycie. W początkach XX w. wzbogaciła się jego ornamentyka i kolorystyka. W haftach z tego okresu dominują motyw bratka i pąk róży, otoczone drobnymi kwiatkami i listkami. W latach 1920 – 1930 dalej haftowało się bratki, ale już obok rozkwitłej róży, która powoli stawała się centralnym elementem kompozycji (nie zawsze już w formie linearnej). Poszerzeniu uległa także kolorystyka nici, używanych do wyszywania. Ponadto kompozycje kwiatowe wzbogacano monogramami lub całymi sentencjami typu: „Dzień Dobry”, „Szczęść Boże” itp. Ostatni okres, używania ruskiego szycia to czas dużych, wielobarwnych kompozycji w postaci bukietów, girland itp. Dominuje w nich rozkwitnięta róża, w otoczeniu różnych kwiatów, pojawiają się także egzotyczne ptaki o nieco zgeometryzowanych kształtach.

Haft płaski

Haft płaski służył do przystrajania wielu elementów stroju. Używano go do przyozdabiania szytych z bawełnianego płótna męskich koszul oraz przodzików (krawatów) i kobiecych bielunek tudzież chustek. Ponadto ten rodzaj haftu stosowano do wykonywania zdobień na kaftanach, bluzkach, stanikach wełniaka, rękawkach szytych z aksamitu lub innych tkanin, a także na kieckach i zapaskach, a ściślej mówiąc na ich aksamitnych obszyciach. Od 1920 r. wykonywano go powszechnie nićmi bawełnianymi – tzw. muliną, używając przede wszystkim ściegów atłaskowych płaskich (prostego i skośnego). Był to początkowo haft ręczny, a od okresu międzywojennego coraz częściej maszynowy. W tym czasie zaczęła w Łowiczu działać firma Singer, której przedstawiciele sprzedawali maszyny do szycia i uczyli kobiety haftu maszynowego). Kolorystyka tych haftów (niezależnie od tego czy wykonywano je ręcznie czy maszynowo) była bardzo bogata i urozmaicona, ale nie zawsze naturalistyczna. W wyszyciu tym stosowano wyłącznie motywy roślinne. Kompozycje budowano z różnej wielkości kwiatów, przy czym prawie zawsze największym z nich była róża.

Haft richelieu

Haft richelieu zdobił wyłącznie koszule kobiece, szyte z cienkich płócien bawełnianych. Zaczęto go używać około roku 1925. Częstym było, łączenie na jednej koszuli motywów wykonanych kolorowym haftem płaskim (na przyramkach) i białym richelieu (na kołnierzyku i szerokich, niewszytych w mankiety rękawach.

Haft koralikowy

Haft koralikowy zaczął być używany około 1924 r. Zdobiono nim kobiece kaftany, staniki wełniaków, aksamitne obszycia na kieckach i zapaskach, rękawki, a także męskie przodziki (krawaty). Wyszywano go (wykładano) różnokolorowymi, matowymi lub przeźroczystymi koralikami (paciorkami), a w komponowaniu motywów znajdowały zastosowanie te same elementy, co przy hafcie płaskim.

Elżbieta Piskorz-Branekova

Strój krzczonowski

Strój krzczonowski noszony był w południowej części Lubelszczyzny i na północ od Krasnegostawu. Jest jedną z odmian stroju lubelskiego. Centrum jego występowania znajduje się w parafii Krzczonów i częściowo w parafiach ościennych: w Bychawie, Bychawce i Częstoborowicach. Geograficznie to obszar położony w górnym biegu Giełczni oraz dopływów Bystrzycy: Czerniejówki i Kosarzewki. Janusz Świeży w Polskim Atlasie Strojów Ludowych pisze, że w sąsiedztwie omawianego ubioru występują wyraźne trzy odmiany strojów: północny lubelsko-lubartowski, południowy charakterystyczny dla powiatu krasnostawskiego, zachodni typowy dla Powiśla od Puław i Opola po Kraśnik i Janów. Odrębność stroju krzczonowskiego od innych z tego terenu i jego bogactwo są trudne do wytłumaczenia. Jedną z hipotez jest, że tereny te należały do dóbr królewskich i stąd miały lepszą sytuację materialną, inną, że osadzani tutaj byli przybysze z zewnątrz o czym świadczą obco brzmiące nazwiska. Mieszkańców Krzczonowa nazywano „nurkami”, która to nazwa ma swoje korzenie jeszcze w XVI w., gdyż właśnie tutaj Arianie lubelscy odprawiali swoje chrzty przez zanurzanie w wodzie. Od słowa „chrzcić” wywodzi etymologia ludowa nazwę Krzczonowa. Janusz Świeży, badacz tych terenów, podzielił rozwój stroju krzczonowskiego na cztery zasadnicze etapy. Okres najstarszy trwał do lat 70. XIX w. Ubiór był wtedy wykonywany w całości z lnu, jedynie zimą noszono samodziałowe, wełniane sukmany i kożuchy, a kobiety przywdziewały wełniane chusty. Następny etap to czas od 70. XIX w. do I wojny światowej. W tym okresie zarówno męskie jak i kobiece stroje wykonywane były z barwnych fabrycznych materiałów wełnianych, kupowanych w mieście. Trzeci okres przypadł na lata po I wojnie światowej do 1930 roku, kiedy to nastąpiło zanikanie stroju tradycyjnego i zastępowanie go modą, miejską. Mimo to strój rozwijał się w swoim zdobnictwie i wprowadzano nowe mody. Rozpowszechniło się na przykład zdobienie w tzw. okienka oraz haft krzyżykowy. Ostatni etap rozwoju trwa od 1930 r. do dzisiaj. Funkcja stroju zmieniła się w tym czasie na reprezentacyjną, następuje dalszy rozwój zdobnictwa materialnie różnicujący sam strój. Powstają rekonstrukcje strojów w celach obrzędowych i widowiskowych.

Mężczyźni, niezależnie od wyżej wspomnianego okresu, latem nosili słomiane kapelusze. Natomiast najstarszymi nakryciami głowy były rogatywki oraz magierki, wykonywane na drutach z owczej wełny, ozdobione wzorem geometrycznym wykonanym granatową i czerwoną włóczką. Koszule noszono lniane, o kroju przyramkowym. Zdobnictwo koszul rozwijało się zmieniając swoją kolorystykę: od haftów białych liczonych po wielobarwny haft krzyżykowy. Hafty znajdowały się na przodach przy rozcięciu, na kołnierzyku, mankietach i po bokach koszuli. Koszulę noszono wypuszczoną na spodnie. Przewiązywana była pasem, zdobionym w okienka. Najstarsze spodnie były lniane, później zaczęto nosić spodnie ciemne o kroju miejskim. Na koszule mężczyźni zakładali kaftany, które sięgały do pasa. Były one najczęściej szyte z czarnej satyny. Przody kaftana, kołnierzyk, mankiety oraz dolną krawędź zdobiły naszycia welurowe, oraz wykonane z tasiemek i wstążeczek. Wierzchnim okryciem były brązowe samodziałowe sukmany, obszyte ozdobą złożoną, ze sznurków granatowych i czerwonych, ułożonych faliście wzdłuż przodów, kończących się ślimacznicami w pasie czy przy kieszeniach. Do tego zakładano długie buty z cholewami, składające się w okolicach kostki w harmonijkę 6-7 kantową. Do obcasów przymocowywano podkówkę. Buty kupowano na rynku lub targu, a pochodziły z Tyszowiec gdzie je wyrabiano.

Dziewczęta, tak jak i w innych regionach, splatały włosy w warkocze i nie przysłaniały głowy. Nakryciem głowy mężatek była humełka – obręcz wykonana z kory lipowej, którą okręcano ozdobną szmatką. Oprócz tego noszono chustki wiązane – specjalnie zawiązywane, tak by tworzyły rodzaj zrolowania-wałka na głowie, oraz zwykłe wielobarwne chustki w kwiaty zawiązywane pod brodą. Koszule kobiece miały krój przyramkowy. Ozdobione były haftem składającym się ze stebnówek i innych ściegów liczonych, w których dominowały kolory biały, czerwony, niebieski i żółty. Na koszulę zakładano gorset z tackami, ozdobiony naszyciami z wstążek, tasiemek a później zdobieniami w tzw. okienka. Kaftan miał krój do pasa z długimi wąskim rękawami. Najczęściej szyto go z cienkiej wełenki w kolorze czerwonym lub zielonym. Zdobiono naszytymi tasiemkami, wstążkami, również koronkami, w późniejszym okresie okienkami, czyli naszytym na inny kolor tkaniny welurem z powycinanymi okienkami. Z czasem w miejsce tasiemek i wstążek zaczęto naszywać srebrne i złote galony. Od drugiej połowy XIX w. powszechne stały się spódnice z wełnianych tkanin matowych w kolorach niebieskim, czerwonym (bordowym) i zielonym. U dołu naszywano pas różnorodnych wstążek i tasiemek a brzeg obszywano szczoteczką. Do tego zakładano krótki, opasający kobietę dookoła fartuszek, również z naszytymi zdobieniami. Obuwie noszono najczęściej skórzane, na obcasiku, sznurowane. Buty takie nazywano trzewikami. Najważniejszą ozdobą stroju były korale i wstążki. Korale dętki z dmuchanego szkła noszono często tak, że przysłaniały cały przód koszuli.

Alicja Woźniak

BIBLIOGRAFIA

Dąbrowski St., Pasy lubelskie, nakład, Muzeum Lubelskie.

Dąbrowski St., Czapka i kapelusz w lubelskim, Lud, t.VIII,

Fryś-Pietraszkowa E., Strój [w:] Stuka ludowa w Polsce, E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Pokropek, Warszawa, 1988

Jackowski A., Tkanina [w:] Polska sztuka ludowa, Warszawa 2002

Jackowski A., Strój świąteczny [w:] Polska sztuka ludowa, Warszawa 2002

Karwicka T., Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995

Koźmian W., Kilka słów o mieszkańcach parafii Krzczonów w powiecie lubelskim, Wisła t. XVI, 1902

Królikowska E., Polski strój ludowy. Przewodnik po wystawie stałej, Państwowe Muzeum Etnograficzne, Warszawa, 2000

Łopaciński H., Kilka wiadomości o odzieży ludowej w gub. Lubelskiej, Wisła t.VI, 1902

Piskorz-Branekowa E., Polskie stroje ludowe, Warszawa 2006

Przeworska J., Ubiory ludowe, Warszawa 1954

Świeży J., Ludowy ubiór i haft krzczonowski, wyd. Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Pamiętnik III – 1938

Świeży J., Strój krzczonowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1952

Strój świętokrzyski

Strój świętokrzyski noszono po obu stronach grzbietu Łysogór, głównego pasma Gór Świętokrzyskich. Należał do grupy strojów małopolskich i graniczył na wschodzie z ubiorami sandomierskimi, na północy z ubiorem robotniczym Zagłębia Staropolskiego, a od zachodu i południa ze strojem kieleckim. Historycznie, ziemie na których go noszono należały do Małopolski, stanowiąc lewobrzeżną część Ziemi Sandomierskiej. W latach 1795-1800 wchodziły w skład tzw. Galicji Zachodniej i przejściowo znajdowały się pod panowaniem austriackim. Następnie należały do departamentu radomskiego Księstwa Warszawskiego, a po utworzeniu Królestwa Kongresowego ponownie znalazły się w województwie Sandomierskim. Po I wojnie światowej, większość tych ziem stanowiła powiat kielecki, a od 1937 roku część powiatu sandomierskiego. Obecnie tereny te znajdują się w województwie świętokrzyskim.

Na północy tego regionu ludność żyła z uprawy urodzajnych ziem lessowych, na południu zaś, gdzie ziemie były mniej żyzne, zajmowano się dodatkową pracą w przemyśle oraz obróbką drewna. Uprawiano między innymi len i hodowano owce, stąd strój z tych terenów charakteryzował się tym, że prawie w całości był wykonany z samodziałów. Strój świętokrzyski, mimo że ze wszystkich stron otoczony był przez regiony, w których noszono stroje z przewagą cech mazowieckich, był typowo małopolski.

Mężczyźni nosili granatowe rogatywki z czerwonymi lub zielonymi wypustkami i kucotkiem czyli pomponikiem, albo brązowe sukienne, wysokie czapki z czerwonym denkiem, latem zaś słomiane kapelusze. Noszono również granatowe lub czarne kaszkiety, później nazywane maciejówkami, wzorowane na czapkach legionistów. Koszule szyto z samodziału: na co dzień zgrzebnego, a od święta cienkiego płótna lnianego lub fabrycznego, kupnego kartonu. Biedniejsi nakładali na zwykłą roboczą koszulę ozdobniejszy karcyk zasłaniający przód. Najstarsze koszule noszono wypuszczone na spodnie, a około 1905 r. rozpoczęła się moda na koszule wpuszczone w spodnie. Odświętne koszule zdobiono haftem krzyżykowym, płaskim lub stebnówką, wykonywanym nićmi w kolorze czerwonym albo niebieskim. Latem noszono spodnie lniane, zimą samodziałowe sukienne, czarne lub brązowe, często w kolorze sukmany. Do tego zakładano lejbiki, czyli kamizele, szyte z materiałów w ciemnych kolorach: kupnych wełnianych lub samodziałów. W lejbiku przeznaczonym do noszenia pod spancer, plecy szyto z płótna samodziałowego. Na lejbik wkładano spancer najczęściej rozpięty tak, by był widoczny spod niego lejbik. Spancerami nazywano rodzaj krótkiej, sięgającej do pasa kurtki. Letnie szyto na cienkiej podszewce, z wierzchnią warstwą z płótna samodziałowego, białego lub farbowanego na czarno, szaro lub granatowo. Zimowe były watowane i szyte z wełnianego samodziału lub tkanin fabrycznych. Najbardziej charakterystyczne świętokrzyskie sukmany były szyte z brązowego sukna folowanego. Miały stojący kołnierz i wyłożoną lewą klapę. Ozdabiano je czerwonym sznurkiem. Noszono różnego rodzaju buty, w zależności od mody. W pierwszych latach XX w. zamożniejsi gospodarze nosili buty z harmonijką przy kostce.

Strój kobiecy na terenie świętokrzyskiego utrzymywał się w okolicy Bielin oraz na północ od pasma Łysicy, koło Dębna i Bodzentyna. Mężatki chodziły z zakrytymi głowami, w czepcach z zawiązanymi z tyłu głowy chustkami szalinówkami lub, w późniejszym okresie, w samych chustkach. Panny chodziły z odkrytymi głowami, z włosami czesanymi w dwa warkocze. Zimą osłaniały głowę podobnie jak mężatki. Kobiety nosiły koszule z lnianych tkanin samodziałowych, składające się z dwóch części: górnej sięgającej do pasa i szytej z cienkiego lnianego płótna oraz dolnej nadstawki z gorszego gatunkowo materiału. Koszule miały ozdobny, haftowany kołnierzyk. Haftem zdobiono również przyramki i mankiety. Do tego zakładano gorset z aksamitu, pluszu lub wełny, który ozdobiony był na przodach naszytymi pasowo wzdłuż zapięcia kolorowymi tasiemkami i haftem krzyżykowym. Noszono kaftany szyte z fabrycznych tkanin: letnie z cienkich kretonów lub wełenki, zimowe często watowane z bai lub grubej wełny. Starsze kobiety ubierały się w kaftany w ciemnych, młodsze w jasnych kolorach. Zdobiono je na przodzie zaszytymi zakładkami lub haftem, podobnie jak gorsety. Spódnice szyte z samodziałów wełnianych zwano sorcami, najstarsze z nich były czarne lub czarne w białe prążki. Charakterystycznym dla tego regionu, najczęściej występującym do tej pory zestawem kolorystycznym spódnic, były czarne pionowe paski na czerwonym tle. Noszono również jednobarwne spódnice: czerwone lub zielone, z lekkiej szorstkiej wełenki, nazywane ostrymi. Zapaski, zarówno do pasa jak i na ramiona były samodziałowe, w kolorach takich samych jak spódnice, z przewagą kolorystyczną czerwonego i czarnego. W późniejszym okresie zaczęto wprowadzać modę krakowską, o szerszej gamie kolorystycznej. Noszono również białe, płócienne fartuszki, ozdobione ażurowym haftem i koronkowymi wstawkami. Na uroczystości i w święta, zamiast zapaski zakładano na ramiona chusty tureckie lub pasiaste kilimy. Zimowym, odświętnym okryciem były tzw. sukienki - angiery (rodzaj sukmany), bogato zdobione, podbite kożuchem lub watowane. Wszystkie kobiety wiązały na szyi korale, które świadczyły o ich zamożności. Najcenniejsze były prawdziwe, do których przypinano krzyżyk lub medalik. Mniej wartościowe były tzw. kamieniaki lub korale z białą dupką. Powszechnie noszonym obuwiem kobiecym były trzewiki z długą cholewką i na obcasie.

Alicja Woźniak

Stroje podhalańskie

Podhale to region kulturowy położony u północnego podnóża Tatr, zajmujący środkową część Kotliny Podhalańskiej w dorzeczu górnego Dunajca z wyłączeniem obszarów leżących na prawym brzegu Białki i prawym Dunajca, poniżej ujścia Białki (Nowotarszczyzna, Podhale Nowotarskie), na południu wkraczający w Tatry (Skalne Podhale). Jeszcze w XVIII w. i w pierwszej połowie XIX były to ziemie z rzadka odwiedzane przez przybyszów z zewnątrz. Stanowiły peryferie najpierw Rzeczypospolitej, a po rozbiorach Austro-Węgier. Dostęp do tych ziem utrudniało ukształtowanie terenu, gęste lasy, brak dróg, a także surowy klimat. Skalne Podhale na dobre zostało zasiedlone dopiero w XVI w. Znacznie starszą historię mają wsie Podhala Nowotarskiego. Część z nich, położonych wzdłuż szlaków handlowych na Węgry i do innych krajów europejskich, a dalej aż do ziem Imperium Otomańskiego, lokowana została już w XIII w.
Sytuacja uległa radykalnej zmianie w drugiej połowie XIX w., kiedy Podhale zostało odkryte przez ceprów. Pierwszym, który wybudował sobie w 1876 r. dom w Zakopanem był krakowski malarz Walery Eliasz-Radzikowski. Reklama Zakopanego jako miejsca o wielkich walorach leczniczych, prowadzona w latach siedemdziesiątych XIX w. przez Tytusa Chałubińskiego, znanego warszawskiego lekarza spowodowała, że z małej mieściny stało się ono znaną miejscowością uzdrowiskową. Przyjeżdżali tu dla podreperowania zdrowia, ale także oczarowani pięknem przyrody i kultury regionu wielcy ludzie tej epoki. Zakopane zaczęto nazywać „polskimi Atenami”. Powstał wtedy stworzony przez Stanisława Witkiewicza, a związany przede wszystkim z budownictwem, ale także i pamiątkarstwem styl zakopiański. Wydarzenia te wywarły wielki wpływ na życie tego regionu, wpłynęły także na miejscową odzież, szczególnie kobiecą.
Strój podhalański jest ubiorem o długiej, udokumentowanej historii. Dzięki ikonografii, opisom i zachowanym elementom można wyodrębnić kilka wyraźnych etapów jego rozwoju. Pierwszy przypada na XVIII w. i pierwszą połowę wieku XIX, drugi – na drugą połowę XIX w., trzeci – na pierwsze lata XX w., czwarty obejmuje okres międzywojenny, piąty trwa do dziś, a używany obecnie strój nie jest tylko formą skostniałą, ale ciągle żywą i podlegającą procesowi ewolucji.

Męska odzież odświętna, w odróżnieniu od kobiecej przetrwała do naszych czasów w stosunkowo mało zmienionej formie, przede wszystkim jeśli chodzi o stosowane do jej wytwarzania surowce (płótno lniane, sukno, skóry), ale także i kroje. Bardziej zauważalnym przeobrażeniom podlegały jej cechy drugorzędne, a więc coraz to bogatsze zdobnictwo, zarówno jeśli chodzi o jego formę jak i kolorystykę ornamentów. Podstawowe oraz najbardziej znane elementy stroju męskiego to kapelusze, sukienne spodnie (portki), a także cuchy (czarne i białe) pełniące rolę okrycia wierzchniego. Ponadto w skład tego ubioru wchodziły koszule, kamizelki, pasy oraz obuwie (wysokie buty z cholewami typu węgierskiego, półbuty, buty do kostek i przede wszystkim kierpce), a uzupełniały go spinki (do spinania koszul), fajki oraz ciupagi. Mężczyźni używali dwóch typów kamizelek, krótkich do pasa, szytych z ciemnych sukien oraz długich ze skór baranich zwanych kożuszkami lub serdakami (takie same kożuszki nosiły także i kobiety). Kamizelki krótkie przywdziewano pod serdaki i w komplecie tworzyły okrycie wierzchnie, do stroju bardziej odświętnego, szczególnie w okresie chłodów, zakładano na nie cuchy.

Podhalański strój kobiecy, łatwo ulegał modom. Poddawał się silnym wpływom z zewnątrz i jak to już zostało powiedziane można wyodrębnić pięć podstawowych faz jego rozwoju.
Jeszcze w pierwszej połowie XIX w. (okres pierwszy) współistniały w nim samodziały lniane, przeznaczane między innymi na szale (rańtuchy), koszule oraz drukowane spódnice w kolorze indygo (farbanice) i fartuchy. Tkanin tych używano obok brokatów, z których szyto gorsety i taft oraz innych kosztownych materii przeznaczanych na spódnice. Okres drugi (2. poł. XIX w.) to czas naśladowania mody przejeżdżających na Podhale kobiet z miasta i wzorowania się na stroju krakowskim. Góralki zaczęły wtedy nosić kaftaniki (katanki) szyte z gładkich, takich samych jak spódnice tkanin. Natomiast miejsce rańtuchów zajęły chusty o wzorach tureckich. Wzbogaciły się też i rozbudowały białe hafty wykonywane na płótnach, często naśladując motywy zaczerpnięte z drukowanych wzorników. Coraz częściej spódnice szyto z ciemnych tkanin tybetowych w drobne kwiatki lub owoce, a do nich zakładano gorsety zdobione naszyciami wykonanymi siutasiem (sutaszem) oraz brązowe kożuszki (zwykle do stroju codziennego), takie same jak te noszone przez mężczyzn.

Pierwsze lata XX w. (okres trzeci) to kolejny etap przemian, pojawiły się wizytki czyli bluzki zakładane do długich, szerokich (kopiastych) spódnic. Na aksamitnych gorsetach coraz częściej wyszywano haftem koralikowym motywy lilii, dziewięćsiła i szarotki, a pod nie zakładano koszule z dużym kołnierzem i mankietami ozdobionymi białym haftem angielskim. Tą samą techniką przystrajane były też halki (fartuchy), zakładane pod spódnice. Fartuchy właściwe (zapaski ) przestały być już wtedy powszechnie noszone.
W latach międzywojennych i późniejszych (okres czwarty i piąty) spódnice stają się coraz krótsze, przeznacza się na nie głównie, kwieciste tkaniny tybetowe z motywami rozmieszczonymi na całej powierzchni lub z tzw. koroną. Koszule mają coraz większe kołnierze, a ażurowe, białe hafty (najczęściej maszynowe) zdobią całe ich rękawy. Atlasowe i aksamitne gorsety dalej zdobione są haftem koralikowym, ale coraz powszechniej pojawiają się także wyszycia cekinami. Powszechnym stało się sznurowanie gorsetów szeroką, najczęściej czerwoną wstążką. Na nogach góralki oprócz kierpców (takich samych jak męskie) coraz częściej noszą sznurowane trzewiki i półbuty, przed ich nałożeniem zakładając bawełniane lub wełniane skarpety. Ponadto ważnymi elementami stroju, niezależnie od okresu kiedy go noszono były, wiązane pod brodą chustki i czerwone korale, najwyżej ceniono te z korala prawdziwego.

Elżbieta Piskorz-Branekova

Bibliografia:

Antoniewicz W., Metalowe spinki góralskie, Kraków, 1928

Bajeczny świat grafiki tatrzańskiej. Tatry i górale w grafice XVII – XX wieku ze zbiorów Henryka Rączki, Kielce, 2004

Bazielich. B., Barwne wyszycia na płótnie górali karpackich, [w:] Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Etnografia, Bytom, 1970, z. 4

Bazielich. B., Strój ludowy w Polsce. Opisy i wykroje, Warszawa 1997

Błachowski A., Hafty polskie szycie, Tradycje i współczesność polskiej sztuki ludowej, Lublin – Toruń, 2004

Błaszczyk- Żurowska H., Dawny kobiecy strój na Podhalu, [w:] Lud, 1987 Błaszczyk- Żurowska H., Najstarsze fasony podhalańskich gorsetów, [w:] Rocznik Podhalański, Zakopane, 1997, t. 7

Błaszczyk- Żurowska H., Kultura ludowa Podhala. Przewodnik po wystawie

etnograficznej, Zakopane, 2003

Eljasz-Radzikowski St., Polscy górale tatrzańscy, [w:] Lud, 1897

Fotografie Tatr i Zakopanego 1859 - 1914, Jabłońska T., Liscar A., Okołowicz S., Majewski L., Muzeum Tatrzańskie

Frankowski E., Sukmany ludu polskiego, Warszawa, 1928

Fryś-Pietraszkowa E., Strój [w:] Sztuka Ludowa w Polsce, Warszawa, 1988

Gadomski S., Strój ludowy w Polsce, Warszawa, 1995

Galica-Górkiewicz St., Bukowina Tatrzańska: czasy – ludzie, wydarzenia, Bukowina Tatrzańska, 2007

Gądzikiewicz W. Strój Górali Podhalańskich pod względem higienicznym, Warszawa, 1926

Haft i zdobienie stroju ludowego, pod redakcją Kazimierz Pietkiewicza, Warszawa, 1955

Hoesick F., Tatry i Zakopane, Poznań, 1921

Kamiński L., O mieszkańcach gór tatrzańskich: najdawniejsza monografia etnograficzna Podhala. Z rękopisu opracował i objaśnieniami opatrzył Jacek Kolbuszewski, Kraków, 1992

Kamocki J., Z etnografii Karpat Polskich, Warszawa, 1984

Kietlicz- Rayski K., Sztuka góralska na Podhalu, wstępem poprzedził Ludwik Kamykowski, Lublin, 1929

Kolberg O., Góry i Pogórze, T. 44-45, Warszawa-Poznań, 1968

Kowalska-Lewicka A, Haft biały na Podhalu, [w:] Polska Sztuka Ludowa, 1957, nr 4

Kroh A., Aktualny stan stroju podhalańskiego, [w:] Polska Sztuka Ludowa, 1957, nr 4

Królikowska E., Polskie stroje ludowe, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, , Łódź, 1983

Malczewski R., Tatry i Podhale, Poznań

Moszyński K., Kultura ludowa Słowian, t. 1, Warszawa, 1967

Mróz K., Village Fashion, katalog wystawy, Ostrołęka, 2010

Niewiadomy G., Tatry i Skalne Podhale w malarstwie polskim, 1836 – 1945, Gdańsk, 1990

Peleryna, ciupaga i znak tajemny, Kraków, 1976

Piskorz-Branekova E., Polskie stroje ludowe, Warszawa cz. I, 2004

Piskorz-Branekova E., Polskie hafty i koronki. Zdobienia Stroju Ludowego, Warszawa, 2005

Piskorz-Branekova E., Biżuteria ludowa w Polsce, Warszawa, 2008

Pol. W., Prace z etnografii północnych stoków Karpat, Wrocław, 1966

Polakiewicz W., Furtak B., Z dziejów Podhala, Spisza i Orawy, Zakopane, 1992

Saysse-Tobiczyk K., Pod wierchami Tatr, Warszawa, 1960

Seweryn T., Parzenice góralskie, Kraków, 1930

Seweryn T., Czarodziejstwo igły, [w:] Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Kraków, 1972

Turska J., Polski haft ludowy, Warszawa, 1997

Witkiewicz St., Pisma Tatrzańskie, Kraków, 1963, T. 1 i 2

Pobierz wzory haftów (.zip)

Hafty podhalańskie

Na Podhalu używano przede wszystkim wielokolorowych haftów płaskich wykonywanych na białym suknie i na brązowo wyprawionej skórze, białych, tzw. angielskich, na płótnie lnianym albo bawełnianym oraz koralikowych, dla których podłożem był najczęściej aksamit. Ozdobą był także szamerunek wykonywany sznureczkiem i aplikacja suknem.

Haft płaski

Haftem płaskim i innymi, początkowo bardzo skromnymi zdobieniami (szamerunek sznureczkiem, aplikacja suknem), przystrajano najbardziej charakterystyczne elementu stroju męskiego czyli białą cuchę i spodnie (portki). Na cuchach, motywy kwiatowe zaczęto haftować dopiero w XX w., tło w części stanowiło użyte na aplikacje zielone sukno (wzdłuż rękawów, przy szyi i na kieszonce), ponadto wyszycia umieszczano symetrycznie na obu połach cuchy oraz na jej plecach. Do dziś, na przodach haftuje się najczęściej po trzy róże, niekiedy inne kwiaty, natomiast w górnej części pleców dziewięćsiły lub starsze wzory takie jak szarotka czy róża.

Podobna była historia haftów na spodniach. Początkowo wyszywano na nich skromne krzesiwko (romb w kolorach czarnym i czerwonym). Od początku XX w. motyw ten staje się bardziej barwny i rozbudowany do sercowatej formy zwanej parzenicą lub cyfrą. Hafty te wykonywane były przez zawodowych hafciarzy, a do ich wykonania używano przędzy wełnianej.

Haft biały

Mniej więcej do 1925 r. wyszycia (hafty białe) na terenie Podhala wykonywane były wyłącznie ręcznie. Potem zaczęto używać coraz powszechniej haftów maszynowych, które były znacznie tańsze i produkowane na masową wręcz skalę. Wyszycia ręczne, niezbyt rozbudowane, ozdabiały przede wszystkim kołnierzyki, mankiety i sporadycznie przody męskich oraz kobiecych koszul, a także noszone przez kobiety halki zwane fartuchami. Na koszulach męskich wyszywano na ogół motywy roślinne ułożone pasowo. Na kobiecych koszulach i halkach hafty były bardziej rozbudowane, często dziureczkowe, tzw. angielskie. Ornamenty na nich występujące mogły być roślinne, geometryczne i abstrakcyjne (wzorowane na motywach orientalnych, góralskich parzenicach itp). Ułożone były zwykle pasowo i przystrajały dobrze widoczne fragmenty stroju (brzeg halki, rękawy koszuli noszonej do gorsetu itp). Z chwilą wprowadzenia haftu maszynowego ornamentyka haftów dziurkowych pozostała ta sama, zaczęła się jednak niepomiernie rozrastać. Zerwanie z tradycyjnym umiarem co do rozmiarów haftu rozluźniło również zasady jego kompozycji.

Haft koralikowy

Ten sposób zdobienia znalazł zastosowanie po I wojnie światowej. Stosowano go wyłącznie do przystrajania różnobarwnych, najczęściej aksamitnych gorsetów. Upowszechniać zaczęły się wtedy motywy lilii, szarotki, chryzantemy i innych jeszcze kwiatów, a przede wszystkim dziewięćsiła (dziewięciornika). Ten ostatni naturalistyczny motyw wprowadzony został do zdobnictwa podhalańskiego (nie tylko do haftu, ale także do snycerki) przez Stanisława Witkiewicza, wielkiego piewcę i wielbiciela kultury tego regionu. Hafty wykonywano srebrnymi, złotymi lub różnobarwnymi, niekiedy jaskrawymi, koralikami i cekinami. Motywy, mniejsze lub większe, ale zawsze kwiatowe rozmieszczano według pewnej reguły. Na plecach, centralnie położony był element największy i najbogatszy, mniejsze w układzie symetrycznym wyszywano na przodach gorsetu, a haft w formie pojedynczych kwiatków umieszczano także na kaletkach.

Elżbieta Piskorz-Branekova